४. निर्माते – प्रेरणा आणि मानसशास्त्र

अनुचित सामग्रीच्या निर्मितीमागे केवळ तंत्रज्ञान नसून मानवी मानसिकतेचे आणि आर्थिक गणितांचे एक गुंतागुंतीचे जाळे आहे. आजच्या डिजिटल युगात साहित्य निर्माता (कंटेंट क्रिएटर) बनणे सोपे झाले असले, तरी अनुचितपणाच्या क्षेत्रात उतरण्यामागे मानसिक ओढ आणि आर्थिक लाभाची मोठी भूमिका असते. या प्रक्रियेत नैतिकतेपेक्षा प्रसिद्धी आणि नफ्याला अधिक महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते. निर्मात्यांची प्रेरणा आणि त्यामागच्या मानसशास्त्राचे सविस्तर विश्लेषण केल्याशिवाय यामागची कारणे समजणार नाहीत.

४.१ निर्मात्याचे मानसशास्त्र: प्रदर्शनातून मान्यता

अनुचित किंवा असभ्य सामग्री तयार करणाऱ्या निर्मात्यांच्या मानसिकतेत सामाजिक मान्यतेची (व्हॅलिडेशन) तीव्र भूक असते. डिजिटल जगात लाईक्स, कमेंट्स आणि व्ह्यूज हे यशाचे मापदंड मानले जातात. जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या शरीराचे किंवा खाजगी क्षणांचे प्रदर्शन करते, तेव्हा तिला मिळणारी तात्काळ प्रसिद्धी ही एका प्रकारच्या क्षणिक मानसिक समाधानाची निर्मिती करते. अनेकांसाठी हे केवळ लक्ष वेधून घेण्याचे साधन असते. समाजात सामान्यपणे ज्या गोष्टी निषिद्ध मानल्या जातात, त्या उघडपणे मांडल्याने मिळणारी खळबळजनक प्रसिद्धी निर्मात्याला सामर्थ्याचा खोटा आभास करून देते. या मानसिकतेमुळे व्यक्ती हळूहळू अधिक प्रक्षोभक सामग्री तयार करण्याच्या आहारी जाते, जिथे नैतिकतेची जागा केवळ प्रेक्षकांच्या प्रतिसादाने घेतली जाते.[1]

४.२ क्रिएटर इकॉनॉमी: जेव्हा असभ्यता करिअर बनते

सध्याच्या काळात अनुचित साहित्य निर्माण हा एक संघटित डिजिटल व्यवसाय बनला आहे. अनेक प्लॅटफॉर्म्स निर्मात्यांना त्यांच्या सामग्रीच्या बदल्यात थेट पैसे मिळवून देतात. जेव्हा असभ्यतेला आर्थिक मूल्य प्राप्त होते, तेव्हा अनेक तरुण तरुणी याकडे एक सोपे आणि फायदेशीर करिअर म्हणून पाहू लागतात. पारंपारिक नोकऱ्यांपेक्षा कमी कष्टात आणि कमी वेळात जास्त पैसे मिळवण्याची ओढ निर्मात्यांना या व्यवसायात टिकवून ठेवते. एकदा का यातून उत्पन्न सुरू झाले की, नैतिक मूल्ये दुय्यम ठरतात. ‘सबस्क्रिप्शन मॉडेल’ मुळे निर्मात्यांवर सतत नवीन आणि अधिक उघड सामग्री देण्याचा दबाव असतो. अशा प्रकारे, क्रिएटर इकॉनॉमीने अनुचितपणाला एका व्यावसायिक उद्योगाचे स्वरूप दिले आहे, जिथे मानवी प्रतिष्ठेपेक्षा नफ्याचा विचार अधिक केला जातो.[2]

४.३ ट्रेंड्सची नक्कल करण्याची प्रवृत्ती

सोशल मीडियावरील अल्गोरिदम अनेकदा अशा सामग्रीला प्रोत्साहन देतात जी वादग्रस्त किंवा उत्तेजक असते. नवशिके निर्माते जेव्हा पाहतात की त्यांचे समवयस्क किंवा प्रसिद्ध इन्फ्लुएन्सर्स रतिचित्रण शैलीचा वापर करून वेगाने प्रसिद्ध होत आहेत, तेव्हा तेही त्याच मार्गाचे अनुकरण करू लागतात. यालाच ‘पीअर प्रेशर’ किंवा समवयस्कांचा दबाव म्हटले जाते. ट्रेंडमध्ये राहण्याच्या नादात अनेक तरुण मुले-मुली कळत-नकळत अनुचितपणाच्या सीमारेषेवर असणारा आशय तयार करू लागतात. सुरुवातीला ही केवळ एक गमतीशीर नक्कल असते, परंतु हळूहळू त्याचे रूपांतर गंभीर आक्षेपार्ह सामग्रीत होते. स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करण्याऐवजी, यशस्वी निर्मात्यांच्या अनुचित शैलीची नक्कल करणे हा प्रसिद्धीचा शॉर्टकट मानला जात आहे.[3]

४.४ निर्मात्या म्हणून स्त्रिया: निवड आणि नफ्याचे जाळे

अनुचित सामग्रीच्या जगात महिला निर्मात्यांची भूमिका अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. काही स्त्रिया याकडे स्व-इच्छा आणि आर्थिक स्वातंत्र्याचे साधन म्हणून पाहतात, ज्याला अनेकदा ‘एम्पॉवरमेंट’चा मुखवटा चढवला जातो. मात्र, या निवडीच्या मागे अनेकदा आर्थिक टंचाई आणि चुकीच्या व्यक्तीची बळजबरी दडलेली असते. एकदा या क्षेत्रात पाऊल ठेवल्यावर त्यातून बाहेर पडणे कठीण होते, कारण इंटरनेटवर एकदा अपलोड झालेली सामग्री कायमस्वरूपी राहते. नफ्याच्या या जाळ्यात स्त्रियांचे शरीर हे केवळ एक उत्पादन बनते. यामध्ये स्वेच्छा आणि शोषण यातील रेषा अत्यंत धूसर असते. अनेकदा एजंट्स किंवा मध्यस्थांकडून होणारी फसवणूक आणि सायबर ब्लॅकमेलिंगमुळे स्त्रियांना या दलदलीत जबरदस्तीने राहावे लागते.

किशोरवयात बऱ्याच मुली चुकीच्या मुलाच्या प्रेमात पडतात आणि त्या देखील या दलदलीत फसत जातात. चौदा पंधरा वर्षाचं वय असच असतं, शरीरात होणारे बदल विपरीत लिंगाच्या व्यक्तीकडे आकर्षण निर्माण करतात. या बदलाच्या स्वत:ची मानसिक स्थिति योग्य ठेवून अभ्यासाकडे मन जर रमवता आले नाही तर हे आकर्षण चुकीच्या व्यक्तिपर्यंत जाण्यास आणि त्या व्यक्तीच्या हिशोबाणे वागण्यास कारण ठरते. मग कळत न कळत ती कोवळी मुलगी ते करून बसते जे तिच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी घातक होऊन जाते. आणि जय मुलासोबत किंवा माणसासोबत हे तिने केलेल असतं तो बऱ्याचदा या सगळ्या घटनेचा विडियो रेकॉर्ड करून ठेवतो. याच्यात ती मुलगी मग ब्लॅकमेलिंग ने पीडित होते आणि दलदलीत फसत जाते. इतके दिवस हे केवळ मुलिंसोबत व्हायच. पण आता इंटरनेटवरील अति विचित्र अनुचित संहित्यामुळे मुले देखील याला बळी पडू लागली आहेत.

४.५ अल्पवयीन मुलांचे शोषण: कंटेंट निर्मितीचा धोका

अनुचित सामग्रीच्या उद्योगात अल्पवयीन मुली आणि मुलांचा समावेश होणे ही सर्वात चिंताजनक बाब आहे. सोशल मीडियावरील ग्लॅमर आणि पैशांच्या आमिषाला बळी पडून काही मुली-मुले कंटेंट निर्मितीकडे वळतात तर काही आधी सांगितल्या प्रमाणे ब्लॅकमेलिंग मुळे या दलदलीत पडतात. काही वेळा पालकच प्रसिद्धीसाठी आपल्या पाल्यांना अशा प्रकारची सामग्री तयार करण्यास प्रवृत्त करतात, जी मुली-मुलांच्या वयाला साजेसी नसते.[4] इंटरनेटवरील शिकारी (प्रेडेटर्स) अशा मुली-मुलांचा शोध घेऊन त्यांना अश्लील कृत्यांमध्ये ओढतात. मुली-मुले अनेकदा परिणामांचा विचार न करता आपली खाजगी माहिती किंवा फोटो शेअर करतात, ज्याचा वापर नंतर त्यांच्या शोषणासाठी केला जातो. डिजिटल साक्षरतेचा अभाव आणि पालकांचे दुर्लक्ष यामुळे मुली-मुले या जाळ्यात अडकतात. हे शोषण त्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर कायमस्वरूपी ओरखडे उमटवणारे ठरते.[5]

[1] Sunnyemmanueludeze, Chikezie Emmanueluzuegbunam, “Sensationalism in the media: the right to sell or the right to tell?”, Journal of Communication and Media Research Vol. 5 No. 1, April 2013

[2] FP News Desk, “Why is ‘creator economy’ called ‘orange economy’ and why India’s betting big on it”, Firstpost, Dt. 2.5.2025, available at: https://www.firstpost.com/india/why-is-creator-economy-called-orange-economy-and-why-indias-betting-big-on-it-13885000.html, last visited on 4.12.2025

[3] Tamara Cohen, “Teenagers exposed to ‘horrific’ content online – and this survey reveals the scale of the problem” Sky News, available at: https://news.sky.com/story/teenagers-exposed-to-horrific-content-online-and-this-survey-reveals-the-scale-of-the-problem-13331556, last visited on 4.12.2025

[4] Naomi Lashley, When Kids Are the Content, Who’s Profiting? NYU law, Dt. 18.2.2025, available at: https://jipel.law.nyu.edu/when-kids-are-the-content-whos-profiting/, last visited on 4.12.2025

[5] “What is sharenting? 7 questions about sharing your children’s information online”, Unicef, available at: https://www.unicef.org/lac/en/parenting-lac/security-protection/sharenting-questions-sharing-child-information, last visited on 4.12.2025

Purchase my e-book “Digital Darkness” choose your language.

Marathi

Hindi

English