इंटरनेटवरील अनुचित साहित्याचा प्रतिकार करण्यासाठी केवळ कायदे किंवा तंत्रज्ञान पुरेसे नाही. जोपर्यंत समाज आणि शिक्षण व्यवस्था या समस्येकडे गांभीर्याने पाहत नाही, तोपर्यंत शाश्वत बदल घडणे कठीण आहे. हे एक सामाजिक संकट असल्याने त्याचे उत्तरही सामाजिक आणि शैक्षणिक स्तरावरच शोधावे लागेल. हे काम माझ्या एकटीचे देखील नाही. ही घाण सगळ्यांच्या घरी येत आहे तर सगळे मिळून जोपर्यन्त काम करत नाहीत तोपर्यन्त काहीच होणार नाही.
२०.१ मानवी मानसिकता आणि सामाजिक वर्तनाशी संबंधित समस्या
अनुचित साहित्याची समस्या ही केवळ तांत्रिक नसून ती मानवी मानसिकता आणि सामाजिक वर्तनाशी संबंधित आहे. डिजिटल युगातील ही आव्हाने पेलण्यासाठी आपल्याला आपल्या शिक्षण पद्धतीत आणि कौटुंबिक संस्कारांमध्ये बदल करणे अनिवार्य आहे. आज मुले तंत्रज्ञानाशी जेवढी जोडलेली आहेत, तेवढीच ती जीवनमूल्यांपासून लांब जात आहेत. अश्लीलतेच्या या लाटेला रोखण्यासाठी घरापासून ते शाळेपर्यंत एक संरक्षणात्मक कवच निर्माण करावे लागेल. सामाजिक स्तरावर या विषयावर असलेले मौन तोडून मोकळा संवाद साधणे ही काळाची गरज आहे. केवळ सरकारवर अवलंबून न राहता, समाजातील प्रत्येक घटकाने आपली जबाबदारी ओळखली पाहिजे. शैक्षणिक जागृती आणि सामाजिक पाठिंब्याच्या जोरावरच आपण एक सुरक्षित आणि सुदृढ समाज घडवू शकतो.
२०.२ व्यक्ती, कुटुंबे आणि समाज बदलासाठी काय करू शकतात
कोणत्याही मोठ्या बदलाची सुरुवात स्वतःपासून आणि घरापासून होते. व्यक्ती म्हणून आपण अनुचित साहित्याचा वापर टाळून आपली नैतिक जबाबदारी पाळली पाहिजे. पालकांनी आपल्या मुलांशी केवळ अभ्यासावरच नाही, तर त्यांच्या डिजिटल जीवनावरही चर्चा केली पाहिजे. मुलांच्या हातात स्मार्टफोन देताना त्यांना त्यातील धोक्यांची जाणीव करून देणे हे पालकांचे कर्तव्य आहे. समाजाने अनुचित वर्तनाकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्याचा निषेध केला पाहिजे आणि अशा साहित्याला खतपाणी घालणाऱ्या प्रवृत्तींवर सामाजिक बहिष्कार टाकला पाहिजे.[1]
कुटुंबात पारंपारिक मूल्यांची जोपासना आणि संवादाचे वातावरण असल्यास मुले बाह्य आकर्षणांना बळी पडत नाहीत. समाजाने इंटरनेटचा वापर सर्जनशील कामांसाठी कसा करावा, याचे आदर्श निर्माण केले पाहिजेत. जेव्हा प्रत्येक कुटुंब आपल्या स्तरावर इंटरनेट वापराचे नियम ठरवेल, तेव्हाच संपूर्ण समाजात बदल दिसून येईल. समाज म्हणून आपण अशा साहित्याच्या प्रसाराला मूक संमती देणे थांबवले पाहिजे. व्यक्ती आणि कुटुंबाने मिळून घेतलेला एक छोटासा निर्णय मोठ्या सामाजिक बदलाचा पाया ठरू शकतो.
२०.३ डिजिटल स्वच्छता: शाळांमध्ये सुरक्षित इंटरनेटच्या सवयी शिकवणे
आजच्या काळात साक्षरतेची व्याख्या बदलली आहे; आता केवळ वाचता-लिहिता येणे पुरेसे नसून ‘डिजिटल साक्षरता’ (Digital Literacy) अनिवार्य झाली आहे. शाळांमध्ये ‘डिजिटल स्वच्छता’ हा विषय अनिवार्य केला पाहिजे. यामध्ये इंटरनेटचा सुरक्षित वापर, पासवर्डची गोपनीयता, आणि अनुचित साहित्यापासून स्वतःला कसे वाचवावे, याचे शिक्षण मुलांना दिले गेले पाहिजे. ज्याप्रमाणे आपण शरीराची स्वच्छता राखतो, त्याचप्रमाणे डिजिटल जगातील आपली वर्तणूक कशी स्वच्छ असावी, हे मुलांना वयानुसार शिकवले पाहिजे.[2]
पालक आणि शिक्षकांनी मुलांना हे समजून सांगितले पाहिजे की इंटरनेटवर दिसणारी प्रत्येक गोष्ट खरी नसते आणि अनुचित साहित्य हे केवळ कृत्रिम जग आहे. शाळांमध्ये सायबर सुरक्षा तज्ज्ञांची व्याख्याने आयोजित करून मुलांना ग्रूमिंग आणि सायबर बुलिंगच्या धोक्यांची माहिती द्यावी. जेव्हा मुलांना तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर समजेल, तेव्हा ते स्वतःहून चुकीच्या साहित्यापासून लांब राहतील. शिक्षण व्यवस्था ही केवळ माहिती देणारी नसावी, तर ती मुलांमध्ये विवेक बुद्धी जागृत करणारी असावी, जेणेकरून ते इंटरनेटवरील अनुचितपणाच्या जाळ्यात अडकणार नाहीत.
२०.४ कम्युनिटी वॉचडॉग्स: आक्षेपार्ह सामग्री फ्लॅग करण्यासाठी स्वयंसेवी संस्थांची भूमिका
अनुचित साहित्याचा प्रसार रोखण्यासाठी समाजात ‘कम्युनिटी वॉचडॉग्स’ म्हणजेच जागृत गटांची गरज आहे. विविध स्वयंसेवी संस्था (NGOs) या बाबतीत मोठी भूमिका बजावू शकतात. या संस्था इंटरनेटवर सतत लक्ष ठेवून आक्षेपार्ह आणि बेकायदेशीर सामग्री शोधू शकतात आणि ती त्वरित कायदेशीर यंत्रणेकडे फ्लॅग करू शकतात. हे गट केवळ तक्रार करण्याचेच नाही, तर पीडितांना कायदेशीर मदत मिळवून देण्याचे कामही करू शकतात.
हे वॉचडॉग्स स्थानिक पातळीवर जनजागृती मोहिमा राबवू शकतात. जेव्हा एखादी संस्था सामूहिकरीत्या अनुचित सामग्रीच्या विरोधात उभी राहते, तेव्हा टेक कंपन्यांनाही त्याकडे लक्ष देणे भाग पडते. सायबर वॉलिंटियर्सच्या माध्यमातून आपण इंटरनेटवरील अशुद्धता कमी करू शकतो. या संस्थांनी शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये जाऊन अश्लीलतेच्या दुष्परिणामांवर कार्यशाळा घेतल्या पाहिजेत. समाजाचा हा सक्रिय सहभाग गुन्हेगारांमध्ये भीती निर्माण करेल आणि सुरक्षित इंटरनेटसाठी एक दबावाचे गट म्हणून काम करेल.
२०.५ खुला संवाद: ऑनलाइन सुरक्षेवर चर्चा करण्यासाठीचे निर्बंध तोडणे
अनुचितपणाच्या समस्येवर मात करण्यासाठी सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे या विषयावर असलेला संकोच. समाजात आजही लैंगिक शिक्षण आणि ऑनलाइन सुरक्षा यावर मोकळेपणाने चर्चा करणे निषिद्ध मानले जाते. हा पडदा तोडणे आवश्यक आहे. पालकांनी आणि शिक्षकांनी मुलांशी अशा विषयांवर अत्यंत सहजतेने आणि गांभीर्याने बोलले पाहिजे. जेव्हा मुले त्यांच्या मनात असलेले प्रश्न किंवा त्यांना आलेले अनुभव मोकळेपणाने सांगतील, तेव्हाच आपण त्यांना योग्य मार्गदर्शन करू शकू.
खुला संवाद हा अनेक समस्यांचे उत्तर आहे. अनुचित साहित्याबद्दलच्या चुकीच्या धारणा दूर करण्यासाठी सार्वजनिक चर्चासत्रे, वेबिनार आणि सामूहिक संवाद आयोजित केले पाहिजेत. आपण या विषयाला जेवढे लपवून ठेवू, तेवढेच मुले त्याकडे आकर्षित होतील. संवादाचे दरवाजे उघडल्यामुळे अनुचित साहित्याचे रहस्य संपेल आणि मुले त्याकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टीने पाहू लागतील. घरातील मोकळ्या संवादामुळे मुलांची मानसिक शक्ती वाढते आणि ते बाह्य प्रलोभनांना समर्थपणे नकार देऊ शकतात.[3]
२०.६ समुपदेशन आणि पुनर्वसन: अनुचित साहित्याच्या व्यसनावर उपचार
ज्याप्रमाणे अमली पदार्थांचे व्यसन असते, तसेच अनुचित साहित्याचेही तीव्र व्यसन असते. या व्यसनातून बाहेर पडण्यासाठी केवळ इच्छाशक्ती पुरेशी नसते, तर तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाची आणि उपचारांची गरज असते.[4] समाजातील प्रत्येक आरोग्य केंद्रात किंवा शाळांमध्ये मानसिक आरोग्य समुपदेशक (Counselors) उपलब्ध असायला हवेत. जे लोक या व्यसनाच्या विळख्यात अडकले आहेत, त्यांना अपराधी न मानता त्यांना त्यातून बाहेर काढण्यासाठी मानसिक आधार दिला पाहिजे.
समुपदेशनामुळे व्यक्तीला या व्यसनाची मुळे समजण्यास मदत होते आणि ती पुन्हा सामान्य जीवन जगू शकते. विशेषतः किशोरवयीन मुलांसाठी पुनर्वसन केंद्रे असावीत जिथे त्यांना मोबाइल आणि इंटरनेटपासून दूर ठेवून सर्जनशील कामांमध्ये गुंतवले जाईल. अनुचित साहित्यामुळे बिघडलेली मानसिक जडणघडण सुधारण्यासाठी मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घेणे ही काळाची गरज आहे. समाजाने या व्यसनाकडे आजार म्हणून पाहिले पाहिजे, जेणेकरून पीडित व्यक्ती संकोच न बाळगता उपचारांसाठी पुढे येईल.
२०.७ तक्रार यंत्रणा: नागरिकांना कृती करण्यास सक्षम करणे
नागरिकांकडे अनुचित सामग्रीच्या विरोधात लढण्यासाठी एक सोपी आणि प्रभावी तक्रार यंत्रणा असायला हवी.[5] अनेकदा लोकांना माहित नसते की तक्रार कुठे करायची. सरकारने ‘Cybercrime.gov.in’ सारख्या पोर्टलचा जास्तीत जास्त प्रचार केला पाहिजे. तक्रार केल्यानंतर त्यावर काय कारवाई झाली, याची माहिती तक्रारदाराला मिळायला हवी. जेव्हा एखादा सामान्य नागरिक अशा सामग्रीच्या विरोधात उभा राहील, तेव्हाच हे जाळे नष्ट होईल.
तक्रार करणाऱ्या व्यक्तीची ओळख गुप्त राखण्याची खात्री दिल्यास लोक अधिक प्रमाणात पुढे येतील. तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपण तक्रार करण्याची प्रक्रिया इतकी सोपी केली पाहिजे की, ती मोबाइलवरून एका क्लिकवर शक्य होईल.[6] नागरिकांना त्यांचे हक्क आणि उपलब्ध कायद्यांची माहिती देण्यासाठी ‘लीगल एड’ क्लिनिक्सची मदत घेता येईल. जेव्हा प्रत्येक नागरिक अश्लीलतेच्या विरोधात एक ‘डिजिटल सैनिक’ म्हणून उभा राहील, तेव्हाच आपण इंटरनेटवरील या घाणीचा पूर्णपणे नायनाट करू शकू. ही सक्षम तक्रार यंत्रणाच अश्लीलतेच्या साम्राज्याला सुरुंग लावेल.
२०.८ गुड फीड बॅड फीड
एकेकाळी लैंगिक छळापासून वाचवण्यासाठी आपण सगळ्यानी मिळून गुड टच बॅड टच ची चळवळ सुरू केली होती आणि त्यात आज पर्यन्त काम करत आहोत. तसच आता गुड फीड बॅड फीड ही चळवळ सुरू करायला हवी. यासाठी डिजिटल साक्षरता मोहीम सुरू करावी. यासाठी अनुचित साहित्य पोस्ट करणारे अकाऊंट ब्लॉक करावेत, मोबाइल मध्ये सेनसिटिव कंटेंट ची सेटिंग बदलावी, आणि पालकांना या बाबतीत जागरूक करण्यासाठी प्रयत्न करावेत. या विषयावर आपल्या आपल्या कल्पकतेने प्रत्येक विषयाच्या शिक्षकाने सांगावे. महिन्यातून एकदा फक्त दहा मिनिट यावर चर्चा शाळेत घडवून आणावी जेणेकरून सगळी मुले-मुली याबाबतीत शिक्षित होतील आणि योग्य पद्धतीने इंटेरनेटचा वापर करतील. या विषयावर कार्यशाळा घेण्यासाठी समाजसेवी संस्थानी समोर यावे.
२०.९ बिना इंटेरनेटचा गृहपाठ
शालेश अभ्यासाव्यतीरिक्त शाळानी पुढाकार घेऊन वयाच्या हिशोबाने असे प्रोजेक्ट गृहपाठ द्यावेत जे त्यांना रोज करावे लागतील. या प्रोजेक्ट गृहपाठचा उद्देश्य केवळ डिजिटल जगापासून थोड्यावेळ मुला-मुलीनी जावे आणि वास्तविक आयुष्य जगावे, काहीतरी नवीन शिकून निपुणता आणावी, पर्यावरणाशी जुडावे, सुदृढ बनावे, असा असायला हवा. काही उदाहरणे अशी पण आहेत – पुस्तकं वाचण्याचा धंद निर्माण करणे; वाचून नोट्स बनवणं; वर्तमानपत्र आणि मसिके वाचून सामान्य ज्ञान – करंट अफेअर्स ची वही बनवणे; पर्यावरण सुरक्षेसाठी झाड लावून त्याची निगा वर्षभर घेणं – निरीक्षण करून वहीत लिहिणं; वयाच्या हिशोबानं विणकाम, कशिदा, स्वयंपाक, शिवणकाम, चित्रकला, इत्यादि स्किल वाढवणारे काम शिकणे आणि या प्रवासातील आपले अनुभव स्वत:च्या शब्दात लिहिणं; शरीराला व्यायाम देणारे खेळ आणि अन्य अॅक्टीविटी करण्यास सांगणे, अनुभव वहीत लिहिणे; घरातील मंडळीसोबत रोज गप्पा – काही तरी नवीन रोज शिकलेलं वहीत लिहिणं.
आता तुम्ही म्हणाल हे वहीत का लिहायचं आहे? एक लहान बाळ असतं ते चालायला शिकण्याआधी हजारदा पडतं पण हसत हसत स्वत:च उठून परत प्रयत्न करतं. त्यावेळी जर त्या बाळाचा जो प्रयत्न त्याने जीवनभर लक्षात ठेवला तर तो कधीच अवसदग्रस्त होणार नाही. पण निसर्गाची माया अशी आहे की त्या बाळाला मोठ झाल्यावर काहीच आठवत नाही. विसर पडणं ही निसर्गाची माया आहे. पण काही चांगल्या गोष्टी आपण कायम लक्षात ठेवल्या पाहिजेत, म्हणून डिजिटल जगापासून दूर, वास्तविक जगात आलेले चांगले अनुभव आणि काही शिकवणारे अनुभव आपण कायम नोंद करून ठेवायला हवेत.
२०.१० शिक्षक आणि पालक यांनी बालकांचे मित्र बनावे
यात एकच म्हणेल, मित्र बनणे म्हणजे सोबत काहीतरी वेगळे करणे मुळीच नाही. कृष्ण अर्जुनाचा सारथीपण होता आणि सखापण होता. अर्जुनाला जेव्हा अनेक शंका मनात येऊ लागल्या तेव्हा कृष्णाने त्याला वास्तविकता समजावली आज त्याच संवादाला आपण भगवद्गीता म्हणतो. पालक आणि शिक्षक हे वास्तविक जगातील बालकांचे मार्गदर्शक असतात आणि तेच या जगात कसे जगावे हे देखील सांगणारे असतात. त्यांनी संगीतलेल्या गोष्टी मानस पटलावर कायमच्या स्थापित झालेल्या असतात. कधी कधी आठवतात देखील. म्हणून केवळ अभ्यास एके अभ्यास करणारे शिक्षक आणि नेहमी चुका काठणारे पालक बनण्याऐवजी ते बना जे त्यांना सुरक्षित ठेवेल. बालकांच्या मनातील कुतूहल, शंका, विचार त्यांनी इतर कुठे सांगण्याऐवजी तुमच्याकडे सांगितले पाहिजे असं तुम्हाला व्हावं लागेल.
पालक सकाळ ते संध्याकाळ बरच काही आपल्या पाल्यांसाठीच करत असतात. पण केवळ पैसे कमवून महागडे उपहार देऊन पालकत्व पूर्ण होत नाही. मूलभूत आवश्यकता पूर्ण करण्याइतकं करायलाच हवं पण त्यासोबत भावनिक गरजाही पूर्ण करायला हव्यात, कारण ही देखील मूलभूत गरज आहे. म्हणून रोज संवाद करा. अभ्यास, मित्र-मैत्रिणी, डिजिटल अनुभव, जिथेपण ते गेलेत तिथेले अनुभव सगळं लक्ष देवून प्रेमाने ऐका. जर काही चुका झाल्या असतील तर प्रेमाने सांगा की इथे चुका झाल्या आहेत. एकदा सांगूनही जर चूक सुधारली नसेल तर मग कठोर व्हा. तुमचं आपत्य आहे, तुमच्याकडे मन हलकं करायला पाहिजे. तुमचा धाक असायला हवा पण हा विश्वास देखील असायला हवा की तुम्ही प्रत्येक वेळी त्याच्या/तिच्या मदतीसाठी उपलब्ध आणि तयार आहात. [7]
[1] “Indecent Behavior: Legal Definitions, Cultural Perspectives, and Societal Impact”, NeuroLaunch, Dt. 22.9.2024, available at: https://neurolaunch.com/indecent-behavior-meaning/, last visited on 20.12.2025
[2] Matthew N. O. Sadiku, Uwakwe C. Chukwu, Abayomi Ajayi-Majebi, Sarhan M. Musa, “Digital Literacy: An Overview” International Journal of Trend in Scientific Research and Development (IJTSRD) Volume 6 Issue 4, May-June 2022
[3] Palak Chakraborty and Avantika Mishra, “Lack of Sex Education in India and its Growing Importance in the Digital Era”, International Journal of Policy Sciences and Law Volume 1, Issue 4.
[4] Steven Lecce, “The Science Behind Pornography Addiction and Brain-Rewiring”, Network Therapy, available at: https://www.networktherapy.com/library/articles/The-Science-Behind-Pornography-Addiction-and-Brain-Rewiring/, last visited on 20.12.2025
[5] Abhyday, “Public Grievance And Redressal Mechanisms”, Legal Service India, available at: https://www.legalserviceindia.com/legal/article-17875-public-grievance-and-redressal-mechanisms.html, Last visited on 20.12.2025
[6] Abhyday, “Public Grievance And Redressal Mechanisms”, Legal Service India, available at: https://www.legalserviceindia.com/legal/article-17875-public-grievance-and-redressal-mechanisms.html, Last visited on 20.12.2025
[7] “Swami Vivekananda’s Quotes On Children”, VivekVani, Dt. 13.3.2020, available at: https://vivekavani.com/swami-vivekananda-quotes-children/, last visited on 20.12.2025
Purchase my e-book “Digital Darkness” choose your language.
Instead of doom-scrolling on mobile, just start reading good books. You can opt an option of e-books to save paper.
