इंटरनेटवरील अनुचित साहित्याचा प्रभाव केवळ वैयक्तिक स्तरापुरता मर्यादित नसून, त्याचे सामाजिक आणि कौटुंबिक परिणाम अत्यंत दूरगामी आहेत. कुटुंब ही समाजाची पायाभूत संस्था आहे, जी प्रेम, विश्वास आणि परस्पर सामंजस्यावर उभी असते. मात्र, डिजिटल माध्यमांमधून झिरपणारे अनुचित साहित्य या पायालाच धक्का लावत आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे घरात शिरलेल्या या अघोषित संकटामुळे पती-पत्नीमधील नातेसंबंध, मुलांचे संगोपन आणि पिढ्यांमधील संवाद या सर्वच बाबतीत गंभीर समस्या निर्माण झाल्या आहेत. अनुचित साहित्याच्या अतिवापरामुळे मानवी भावनांची जागा यांत्रिक समाधानाने घेतली असून, त्यामुळे सामाजिक वीण विस्कळीत होत आहे. आजच्या काळात कुटुंबांना वाचवण्यासाठी या डिजिटल धोक्यांचे स्वरूप समजून घेणे आणि त्यावर वेळीच उपाय करणे अनिवार्य झाले आहे.
१२.१ डिजिटल अनुचितपणाचे व्यसन कुटुंब व्यवस्था कशी उद्ध्वस्त करते
कुटुंब व्यवस्था ही एकमेकांप्रती असलेल्या जबाबदाऱ्या आणि भावनिक जोडणीवर आधारलेली असते. जेव्हा कुटुंबातील एखादी व्यक्ती अनुचित साहित्याच्या आहारी जाते, तेव्हा तिचे संपूर्ण लक्ष घराऐवजी आभासी जगाकडे वळते. हे व्यसन अंमली पदार्थांच्या व्यसनासारखेच घातक असते, कारण यात व्यक्ती आपले सामाजिक भान हरवून बसते. अनुचित साहित्याच्या वापरामुळे व्यक्ती एकांतवासात राहणे पसंत करते, ज्यामुळे कुटुंबातील इतर सदस्यांशी असलेला तिचा संवाद पूर्णपणे खंडित होतो.[1]
अशा व्यसनामुळे कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्ये रस न घेणे, घरातील कामांकडे दुर्लक्ष करणे आणि सतत चिडचिड करणे असे वर्तन दिसून येते. कुटुंबातील इतर सदस्यांना, विशेषतः जोडीदाराला आणि मुलांना, या बदलाचे कारण समजत नाही, ज्यामुळे घरात तणावाचे वातावरण निर्माण होते. आर्थिक बाबींवरही याचा परिणाम होऊ शकतो, कारण अनुचित साहित्यासाठी पैसे खर्च करणे किंवा कामाच्या ठिकाणी लक्ष न लागल्यामुळे नोकरीवर गदा येणे असे प्रकार घडतात. हळूहळू, ज्या घरात आनंद असायला हवा, तिथे केवळ अविश्वास आणि दुरावा उरतो. अशा प्रकारे, एक समृद्ध कुटुंब व्यवस्था या डिजिटल व्यसनामुळे पूर्णपणे कोलमडून पडते.
१२.२ घटस्फोटाचे कारण: रतिचित्रण वैवाहिक जवळीक कशी नष्ट करते
वैवाहिक नात्यात शारीरिक आणि मानसिक जवळीक अत्यंत महत्त्वाची असते. अनुचित साहित्य या दोन्ही पातळ्यांवर विष पेरण्याचे काम करते. जेव्हा एखादा जोडीदार अनुचित साहित्यातील अवास्तव आणि कृत्रिम चित्रणाची तुलना आपल्या खऱ्या जोडीदाराशी करू लागतो, तेव्हा असंतोष निर्माण होतो. पडद्यावर दिसणारी शरीरे आणि कृती या नैसर्गिक नसतात, मात्र त्या पाहणाऱ्याला खऱ्या आयुष्यातही तशाच अपेक्षा वाटू लागतात. यामुळे जोडीदाराबद्दलचे आकर्षण कमी होते आणि वैवाहिक आयुष्यातील आनंद नाहीसा होतो.
अनेकदा अनुचित साहित्यामुळे निर्माण झालेली लैंगिक विकृती जोडीदारावर सक्ती करण्यास प्रवृत्त करते, ज्यामुळे नात्यात कटुता येते. जोडीदाराला जेव्हा या व्यसनाबद्दल समजते, तेव्हा त्यांना आपली फसवणूक झाल्याची भावना निर्माण होते. विश्वासाचा हा तडा इतका मोठा असतो की तो सांधणे कठीण होते. आजच्या काळात अनेक घटस्फोटांच्या प्रकरणांमध्ये अनुचित साहित्याचे व्यसन हे एक छुपा परंतु मुख्य कारण म्हणून समोर येत आहे.[2] शारीरिक जवळीक संपली की भावनिक नातंही कमकुवत होतं आणि अखेर सुखी संसार विस्कळीत होऊन त्याचे रूपांतर घटस्फोटात होते.
१२.३ विश्वासाचा अभाव: मायक्रो-चीटिंग आणि ऑनलाइन दुराचाराचा उदय
डिजिटल युगात फसवणुकीचे स्वरूप बदलले आहे. प्रत्यक्ष भेटीगाठी न होताही केवळ ऑनलाइन माध्यमातून केली जाणारी फसवणूक नात्यांमध्ये विष कालवत आहे. वयस्क साइट्सवर चॅटिंग करणे, अनोळखी व्यक्तींशी लैंगिक संवाद साधणे किंवा सोशल मीडियावर सतत अशा प्रकारची सामग्री शोधणे याला मायक्रो-चीटिंग म्हटले जाते. जरी यात प्रत्यक्ष शारीरिक संबंध नसले, तरी ही कृती जोडीदाराशी असलेल्या निष्ठेला छेद देणारी असते. यामुळे नात्यातील पारदर्शकता संपते आणि संशयाचे वातावरण निर्माण होते.
ऑनलाइन दुराचारामुळे व्यक्ती आपल्या जोडीदाराला वेळ देण्याऐवजी डिजिटल पडद्याशी जास्त जोडली जाते. जेव्हा जोडीदाराला हे समजते की आपला पार्टनर गुपचूप अशा गोष्टींमध्ये गुंतलेला आहे, तेव्हा त्यांचा स्वाभिमान दुखावला जातो. एकदा गेलेला विश्वास पुन्हा मिळवणे अशक्यप्राय असते. या अविश्वासामुळे सततचे भांडण, एकमेकांचे फोन तपासणे आणि मानसिक छळ असे प्रकार सुरू होतात. ऑनलाइन माध्यमांनी फसवणूक करणे सोपे केले असले, तरी त्याचे परिणाम खऱ्या आयुष्यात अत्यंत वेदनादायी असतात, ज्यामुळे सुंदर नातेसंबंधांचा अंत होतो.
१२.४ पिढ्यांमधील संघर्ष: पालक आणि डिजिटल युगातील मुले यांच्यातील मतभेद
आजचे पालक एका पारंपरिक वातावरणात वाढले आहेत, तर मुले पूर्णपणे डिजिटल जगात जन्माला आली आहेत. या दोन्ही पिढ्यांमधील विचारांची दरी अनुचित साहित्यामुळे अधिकच रुंदावत आहे. जेव्हा पालकांना आपल्या मुलांच्या फोनमध्ये किंवा संगणकावर अनऊहीत साहित्य आढळते, तेव्हा त्यांची प्रतिक्रिया अत्यंत तीव्र असते. पालकांना या गोष्टीचा धक्का बसतो आणि ते मुलांवर कडक निर्बंध लादण्याचा प्रयत्न करतात. दुसरीकडे, मुले याला आपली खाजगी मालमत्ता आणि स्वातंत्र्यावरची गदा मानतात.
या वैचारिक मतभेदांमुळे संवाद पूर्णपणे थांबतो. पालकांना वाटते की आपली मुले बिघडली आहेत, तर मुलांना वाटते की पालकांना आधुनिक जग समजत नाही. या संघर्षात मुले अधिकच विद्रोही होतात आणि गुपचूप अशा गोष्टी पाहणे सुरूच ठेवतात. [3] पालकांकडे या विषयावर मुलांशी मोकळेपणाने बोलण्याचे कौशल्य नसल्यामुळे परिस्थिती अधिकच बिघडते. अनुचित साहित्यामुळे निर्माण झालेली ही दरी कुटुंबातील प्रेम आणि सुरक्षिततेची भावना नष्ट करते, ज्यामुळे मुले पालकांपासून भावनिकदृष्ट्या लांब जातात.
१२.५ रोमान्सचा लोप: नाते जुळवण्याऐवजी तात्काळ समाधानाला पसंती
खरा रोमान्स आणि प्रेम हे संयम, वेळ आणि एकमेकांना समजून घेण्यावर अवलंबून असते. मात्र, अनुचित साहित्याने तात्काळ समाधानाची (इन्स्टंट ग्रॅटिफिकेशन) सवय लावली आहे. एक क्लिकवर मिळणारे लैंगिक समाधान व्यक्तीला नाते निर्माण करण्यासाठी लागणाऱ्या मेहनतीपासून दूर नेते. नवीन पिढीमध्ये कोणाशी तरी नाते जोडणे, त्यासाठी वेळ खर्च करणे आणि भावनांची देवाणघेवाण करणे यापेक्षा डिजिटल पडद्यावरचे कृत्रिम समाधान मिळवणे सोपे वाटू लागले आहे.
यामुळे समाजात खऱ्या प्रेमाचा आणि भावनेचा लोप होत आहे. माणसे एकमेकांशी जोडली जाण्याऐवजी केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार करू लागली आहेत. नात्यात येणाऱ्या अडचणींवर मात करण्याऐवजी, लोक अनुचित साहित्याचा आधार घेऊन आपल्या भावना दाबण्याचा प्रयत्न करतात. यामुळे समाजात एकटेपणा वाढत आहे. जेव्हा व्यक्तीला खऱ्या रोमान्सची गरज भासते, तेव्हा तिला तो कसा मिळवावा हेच उमजत नाही, कारण तिची सवय केवळ अवास्तव आणि कृत्रिम साहित्यापुरती मर्यादित झालेली असते. परिणामी, समाजात भावनिक रितेपणा निर्माण होत आहे.
१२.६ अंधारात पालकत्व: डिजिटल वापरावर लक्ष ठेवण्यासाठीची धडपड
आजच्या काळात पालकत्व निभावणे हे एका आव्हानापेक्षा कमी नाही. इंटरनेटच्या अफाट विस्तारामुळे मुले काय पाहत आहेत, हे शोधणे पालकांसाठी अशक्य झाले आहे. याला अंधारात पालकत्व असे म्हणता येईल, कारण पालकांना धोक्याची चाहूल लागते पण तो नेमका कुठे आहे हे समजत नाही. मुले तंत्रज्ञानात पालकांपेक्षा जास्त हुशार असल्यामुळे, ती आपला सर्च हिस्ट्री डिलीट करणे किंवा खाजगी ब्राउझिंग वापरणे अशा युक्त्या वापरतात.
पालक सतत भीतीच्या छायेखाली असतात की आपली मुले चुकीच्या मार्गाला तर लागत नाहीत ना. या भीतीपोटी ते मुलांचे फोन तपासणे किंवा त्यांच्यावर पाळत ठेवणे सुरू करतात, ज्यामुळे मुलांच्या मनात पालकांबद्दल चीड निर्माण होते. डिजिटल साक्षरतेचा अभाव असलेल्या पालकांसाठी ही परिस्थिती अधिकच बिकट असते. तंत्रज्ञानाचा वापर करून मुलांना कसे सुरक्षित ठेवावे, हे न समजल्यामुळे अनेक पालक हतबल होतात. ही धडपड पालकांच्या मानसिक आरोग्यावरही परिणाम करते आणि घराचे वातावरण सतत तणावपूर्ण राहते. म्हणून सेवाभावी संस्थानी समोर यावे आणि एकत्र मिळून डिजिटल साक्षरतेवर काम करावे ही काळाची गरज आहे.
[1] Siddharth Chauhan, “Parents’ smartphone addiction is destroying families, Vivo CMR study reveals”, Digit, 16.12.2024, available at: https://www.digit.in/features/mobile-phones/parents-smartphone-addiction-is-destroying-families-vivo-cmr-study-reveals.html, last visited on 12.12.2025
[2] Diederik F Janssen, “From Libidines nefandæ to sexual perversions”, History of Psychiatry 2020, Vol. 31(4) 421 –439
[3] Ine Beyens, Loes Keijsers and Sarah M. Coyne, “Social media, parenting, and well-being”, Current Opinion in Psychology 2022, 47
Purchase my e-book “Digital Darkness” choose your language.
Instead of doom-scrolling on mobile, just start reading good books. You can opt an option of e-books to save paper.
