११. असुरक्षित गट – मुले आणि किशोरवयीन

आजच्या माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात इंटरनेट हे ज्ञानाचे अथांग भांडार बनले आहे, परंतु त्याच बरोबर ते अनुचित साहित्याच्या प्रसाराचे एक मुख्य माध्यमही ठरले आहे. स्मार्टफोन आणि स्वस्त इंटरनेटच्या उपलब्धतेमुळे आज लहान मुलांच्या हातापर्यंत हे घातक साहित्य पोहोचले आहे. ही समस्या केवळ नैतिकतेपुरती मर्यादित नसून, ती मुलांच्या मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक विकासाला लागलेली एक वाळवी आहे. मुले ही देशाचे भविष्य असतात, परंतु अनुचित साहित्याच्या विळख्यामुळे हे भविष्य अंधकारमय होताना दिसत आहे. वयानुसार न कळणारी माहिती आणि दृश्यांच्या संपर्कात आल्यामुळे मुलांच्या विचार प्रक्रियेत विकृती निर्माण होत आहे. हे साहित्य केवळ एका क्लिकवर उपलब्ध असल्यामुळे पालकांसाठी आपल्या मुलांवर लक्ष ठेवणे कठीण झाले आहे. अनुचित साहित्यामुळे निर्माण होणाऱ्या आभासी जगाचा प्रभाव मुलांच्या खऱ्या आयुष्यातील नातेसंबंधांवर, वर्तनावर आणि त्यांच्या शिक्षणावर खोलवर होत आहे. या विषयाचे गांभीर्य लक्षात घेऊन त्यातील विविध असुरक्षित गटांचा आणि त्यांच्या समस्यांचा सखोल विचार करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

११.१ हरवलेले बालपण: प्रौढ सामग्रीच्या लवकर संपर्कात आल्याचा परिणाम

बालपण हा जीवनातील सर्वात निरागस आणि संवेदनशील काळ असतो. या काळात मुलांच्या मनावर जे संस्कार होतात, ते त्यांच्या आयुष्यभराच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण करतात. मात्र, अनुचित साहित्याच्या लवकर संपर्कात आल्यामुळे या निरागसतेवर मोठा आघात होतो. जेव्हा एखादे लहान मूल किंवा किशोरवयीन मुलगा अनावधानाने किंवा कुतूहलापोटी अशा साहित्याकडे वळतो, तेव्हा त्याच्या मेंदूमध्ये वेळेपूर्वीच अनेक रासायनिक बदल घडून येतात. ज्या लैंगिक क्रियांचा अर्थ समजण्याचे त्यांचे वय नसते, त्या क्रियांचे विकृत सादरीकरण पाहून मुलांच्या मनात भीती आणि गोंधळ निर्माण होतो. [1]

या अकाली संपर्कामुळे मुलांच्या खेळण्याच्या आणि बागडण्याच्या वयात त्यांच्या मनात प्रौढ विषयांचे विचार घर करू लागतात. नैसर्गिक वाढीचा क्रम विस्कळीत होतो. अशा मुलांमध्ये समाजाकडे आणि मानवी शरीराकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वयाआधीच बदलतो, ज्यामुळे त्यांच्यातील बालपण हरवून जाते. ते मुले म्हणून विचार करण्याऐवजी स्वतःला एका कृत्रिम आणि विकृत प्रौढ जगाचा भाग समजू लागतात. यातून निर्माण होणारी मानसिक अस्वस्थता त्यांच्या नैसर्गिक विकासाला खीळ घालते आणि मुले अकाली पोक्त बनू लागतात, जे त्यांच्या भावनिक स्वास्थ्यासाठी अत्यंत हानिकारक असते.

११.२ किशोरवयीन मुलां/मुलींमध्ये अनुचित सामग्री निर्मिती सामान्य होणे

आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात स्वतःचे प्रदर्शन करण्याची ओढ किशोरवयीन मुलांमध्ये मोठ्या प्रमाणात दिसून येते. अनुचित साहित्याच्या प्रभावामुळे लैंगिकतेचे प्रदर्शन करणे ही एक फॅशन किंवा धाडसाचे काम आहे, असा चुकीचा समज या मुली-मुलांमध्ये निर्माण झाला आहे. [2] याला पीअर प्रेशर म्हणजेच समवयस्क मित्रांचा दबाव असेही म्हणतात. मुले अनेकदा आपल्या जोडीदाराला प्रभावित करण्यासाठी किंवा फक्त मजेसाठी स्वतःची खाजगी छायाचित्रे किंवा व्हिडिओ तयार करतात. त्यांना या गोष्टीचे गांभीर्य नसते की डिजिटल जगात एकदा पाठवलेली माहिती कधीही पूर्णपणे नष्ट करता येत नाही.

अशा प्रकारची सामग्री तयार करणे ही एक सामान्य गोष्ट आहे, असे त्यांना वाटू लागल्यामुळे त्यांच्या नैतिक मूल्यांचा ऱ्हास होतो. ही प्रवृत्ती त्यांना भविष्यात गुन्हेगारीकडे किंवा गंभीर संकटात नेऊ शकते. अशा कृत्यांमुळे केवळ त्यांची प्रतिमाच मलीन होत नाही, तर त्यांच्या मनात स्वतःबद्दलचा आदरही कमी होतो. जेव्हा हे व्हिडिओ किंवा फोटो इतरांपर्यंत पोहोचतात, तेव्हा त्यातून निर्माण होणारा सामाजिक दबाव मुलांना आत्महत्येसारख्या टोकाच्या पाऊलाकडे ढकलतो. अशा प्रकारे, अनुचित साहित्याचा प्रभाव किशोरवयीन मुली-मुलांना त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या धोक्यांकडे ढकलत आहे.

११.३ सायबरबुलिंग आणि बदनामी: लीक झालेल्या खाजगी प्रतिमांचे परिणाम

सायबरबुलिंग हा आजच्या काळातील एक अत्यंत क्रूर प्रकार आहे. जेव्हा एखाद्या किशोरवयीन मुलाची किंवा मुलीची खाजगी माहिती किंवा छायाचित्रे सार्वजनिक होतात, तेव्हा त्याचा फायदा घेऊन त्यांना मानसिक त्रास दिला जातो. इंटरनेटवर एकदा एखादी गोष्ट व्हायरल झाली की ती लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. अशा वेळी पीडित मुलाला किंवा मुलीला समाजासमोर जाणे कठीण होते. त्यांना शाळा, महाविद्यालय आणि नातेवाईकांकडून मिळणारी वागणूक अत्यंत अपमानस्पद असते.[3] सायबर गुन्हेगार या परिस्थितीचा फायदा घेऊन पैशांची मागणी करतात किंवा त्यांना अधिक अनुचित कृत्ये करण्यास भाग पाडतात.

या बदनामीमुळे मुलांच्या मनावर खोलवर जखमा होतात. त्यांना सतत असे वाटते की सर्व जग त्यांच्याकडेच पाहत आहे आणि त्यांची टिंगल उडवत आहे. यातून निर्माण होणारे नैराश्य (डिप्रेशन) इतके तीव्र असते की, मुले-मुली लोकांशी बोलणे बंद करतात आणि स्वतःला एका खोलीत बंद करून घेतात. अनेक वेळा पालकांना या गोष्टीची कल्पना नसते आणि जेव्हा समजते तेव्हा खूप उशीर झालेला असतो. सायबरबुलिंग हे केवळ मानसिक छळ नसून, ते एका तरुण जिवाचे भविष्य उद्धवस्त करणारे हत्यार ठरत आहे.

११.४ ग्रूमिंग ग्राउंड्स: भक्षक पीडितांना शोधण्यासाठी प्लॅटफॉर्मचा वापर

ऑनलाइन जगात मुली-मुलांचे शोषण करण्यासाठी टपून बसलेल्या गुन्हेगारांना प्रीडेटर्स किंवा भक्षक म्हटले जाते. अनुचित साहित्याची आवड असलेल्या किंवा इंटरनेटवर जास्त वेळ घालवणाऱ्या मुलांना हे भक्षक आपले लक्ष्य बनवतात. ते सुरुवातीला मुलांशी गोड बोलून, त्यांची स्तुती करून किंवा त्यांना महागड्या भेटवस्तूंचे आमिष दाखवून मैत्री करतात. या प्रक्रियेला ग्रूमिंग असे म्हणतात. एकदा मुलांचा विश्वास संपादन केला की, हे भक्षक त्यांना त्यांच्या खाजगी आयुष्याबद्दल प्रश्न विचारू लागतात आणि हळूहळू त्यांना अनुचित कृत्यांकडे वळवतात.[4]

सोशल मीडिया, ऑनलाइन गेमिंग चॅट रूम्स आणि डेटिंग ॲप्स हे या लोकांसाठी शिकार करण्याची प्रमुख ठिकाणे आहेत. मुले आपल्या भावना कोणाकडे तरी व्यक्त करण्याच्या नादात या जाळ्यात अडकतात. एकदा पीडित मुलगी किंवा मुलगा या जाळ्यात अडकला की, त्याला ब्लॅकमेल करून त्याचे शारीरिक आणि मानसिक शोषण केले जाते. या प्रक्रियेत मुली-मुलांचे इतके नुकसान होते की, ते कोणालाही सांगायला घाबरतात. गुन्हेगार या भीतीचाच फायदा घेऊन त्यांचे शोषण सुरू ठेवतात. इंटरनेटवरील अनुचितपणाचे हे एक अतिशय गडद आणि भयावह पैलू आहे जे मुलांच्या सुरक्षिततेला थेट आव्हान देते.

११.५ शैक्षणिक नुकसान: लक्ष विचलित होणे आणि अभ्यासातील घसरण

शिक्षणाच्या वयात मुलांची एकाग्रता ही त्यांच्या यशाची गुरुकिल्ली असते. परंतु अनुचित साहित्याचे व्यसन मुलांच्या मेंदूच्या कार्यपद्धतीत बदल घडवून आणते. अशा साहित्यामुळे मेंदूमध्ये डोपामाइन या रसायनाची पातळी अचानक वाढते, ज्यामुळे तात्पुरता आनंद मिळतो. याच्या वारंवार वापरामुळे मेंदूला या तीव्र उत्तेजनेची सवय लागते, परिणामी अभ्यासासारख्या शांत आणि एकाग्रतेच्या कामात मुलांना रस वाटत नाही. पुस्तके वाचणे किंवा गणिते सोडवणे त्यांना अत्यंत कंटाळवाणे वाटू लागते.

अशा साहित्याच्या प्रभावाखाली असलेली मुले सतत त्याच विचारात गुंग असतात, ज्यामुळे त्यांची स्मरणशक्ती क्षीण होते. वर्गात शिक्षकांनी शिकवलेले त्यांना समजत नाही आणि परीक्षेच्या वेळी ते लक्ष केंद्रित करू शकत नाहीत. रात्री उशिरापर्यंत इंटरनेट वापरल्यामुळे त्यांची झोप पूर्ण होत नाही, ज्यामुळे त्यांना दिवसा थकवा जाणवतो आणि त्यांची शिकण्याची क्षमता कमी होते. शैक्षणिक प्रगती खालावल्यामुळे मुलांमध्ये स्वतःबद्दल न्यूनगंड निर्माण होतो आणि ते शिक्षणापासून दुरावले जातात. अशा प्रकारे, ज्या वयात मुलांनी आपले करिअर घडवायला हवे, त्या वयात ते अनुचित साहित्याच्या विळख्यात अडकून आपले भविष्य उद्ध्वस्त करून घेतात.

[1] Lakshmi Sravanti, Arul Jayendra, Pradeep Velusamy, Kiragasur Madegowda Rajendra, and John Vijay Sagar Kommu, “Childhood Digital Exposure to Sexual Content: Through the Lens of Developmental Psychopathology”, Journal of Psychosexual HealthVolume 7, Issue 2, April 2025, Pages 115-119

[2] Semen Sebsbiea, and Anteneh Tsegaye, “Adolescents’ exposure to explicit sexual content on digital media: a quantitative, cross-sectional study”, International Journal Of Adolescence And Youth, 2025, VOL. 30, NO. 1, 2527305

[3] “What is Cyber Defamation?”, Geek for Geek, Dt. 23.7.2025, available on: https://www.geeksforgeeks.org/computer-networks/what-is-cyber-defamation/, last visited on 11.12.2025

[4] “Online Predators in India: What Every Parent Needs to Know (and Do)”, How to Lab, https://www.how2lab.com/internet/security/online-predators