३. अनैतिकतेचे डिजिटल रूपांतर

आज आपण डिजिटल युगात आहोत. प्रत्येक काम आपण इंटेरनेटच्या वापराने पटकन करू शकत आहोत. एक काळ याच डिजिटल युगाचा असा होता की एक मोठा संगणक जगाशी जोडायचा आणि त्यातही इंटरनेट कॅफे वर जाऊन सामान्य लोकं इंटेरनेटचा उपयोग करायचे. पण आता स्मार्टफोन घराघरात आहे आणि काळाची गरजही आहे. करोना काळात स्मार्टफोनमुळेच शाळा, कॉलेज आणि अभ्यास शक्य झाला होता. पण ही क्रांति आपल्याला तेव्हाच उपयोगाची आहे जेव्हा आपण त्याचा योग्य वापर करू शकुत. आज अभ्यासाच्या एप आणि साइटवर देखील अंतरंगतेचे प्रदर्शन करणाऱ्या जाहिराती पॉप होतात, जे पूर्णत: चुकीच आहे.

३.१ स्मार्टफोन क्रांती: प्रौढ साहित्य प्रत्येकाच्या खिशात

स्मार्टफोनच्या आगमनाने माहिती तंत्रज्ञानात क्रांती घडवून आणली, परंतु या क्रांतीचा एक गडद पैलू म्हणजे अनुचित साहित्याची सहज उपलब्धता. पूर्वी अशा साहित्यासाठी विशिष्ट दुकाने किंवा लपूनछपून करावी लागणारी धडपड आता पूर्णपणे संपली आहे. हाय-स्पीड इंटरनेट आणि स्वस्त स्मार्टफोनमुळे हे साहित्य आता प्रत्येकाच्या वैयक्तिक अवकाशात म्हणजेच खिशात पोहोचले आहे. यामुळे केवळ प्रौढच नव्हे, तर अल्पवयीन मुलेही कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अशा साहित्याच्या संपर्कात येत आहेत. स्मार्टफोनमधील प्रायव्हसी फीचर्स आणि पासवर्ड लॉकमुळे वापरकर्ता काय पाहत आहे, याचा मागोवा घेणे कठीण झाले आहे. या सुलभतेमुळे अनुचितपणाचे सामान्यीकरण झाले असून, मानवी वर्तनावर आणि मानसिकतेवर त्याचे खोलवर परिणाम होत आहेत. डिजिटल पडद्यामुळे मिळणारी ही एकांतता नैतिक मूल्यांच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरत आहे.[1]

३.२ सोशल मीडियाचा प्रवेश: नवीन वितरक

सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स सुरुवातीला संवादासाठी तयार करण्यात आले होते, परंतु आज ते अनुचित साहित्याचे प्रमुख वितरक बनले आहेत. ट्विटर (एक्स), टेलिग्राम आणि इन्स्टाग्राम सारख्या माध्यमांवर अल्गोरिदमचा वापर करून अशा साहित्याचा प्रचार केला जातो. टेलिग्रामसारख्या ॲप्समध्ये चॅनेल आणि ग्रुप्सच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात अश्लील व्हिडिओ आणि फोटो क्षणार्धात हजारो लोकांपर्यंत पोहोचवले जातात. या प्लॅटफॉर्म्सवर वापरकर्त्यांचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी अनेकदा भडक आणि अश्लील थंबनेल्सचा वापर केला जातो. सोशल मीडियावरील हे वितरण इतके वेगाने होते की, त्यावर नियंत्रण मिळवणे सायबर सुरक्षा यंत्रणांसाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. फॉलोअर्स वाढवण्यासाठी आणि प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी अनेकदा या मार्गाचा अवलंब केला जातो, ज्यामुळे सामाजिक नैतिकतेच्या मर्यादा ओलांडल्या जात आहेत.[2]

महत्त्वाचे म्हणजे असे साहित्य प्रसारित करून हे सार्वजनिक प्लॅटफॉर्म भरपूर कमाई करत आहेत. सदस्यता, जाहिराती, मोनेटायजेशन इत्यादि प्रकाराने सोशल मीडिया एप्स आणि साइट कमाई करतात. तुम्हाला सोशल मीडिया फुकट आहे असं वाटते, पण टेक जाइंटस् तुम्हाला असे व्हायरल अनुचित साहित्य दाखवून भरपूर अॅड रेविन्यू कमावतात. निर्माण करणारा ही त्याच्या साहित्याला कमाईच साधन बनवतो आणि त्यासाठी मोनेटायजेशन केले जाते, आणि त्याचा काही प्रमाणात हिस्सा प्लॅटफॉर्म म्हणून या कंपन्या कमवतात.[3] म्हणून या सर्व प्रकरणात सर्वात महत्त्वाची भूमिका प्लॅटफॉर्म आहे. जो पर्यन्त प्लॅटफॉर्म वर कारवाई होत नाही तो पर्यन्त ही घाण समाजाला दूषित आणि आजारी करत राहील.

३.३ वापरकर्त्याने तयार केलेल्या साहित्याचा उदय (UGC)

डिजिटल युगात केवळ व्यावसायिक कंपन्याच नव्हे, तर सामान्य वापरकर्तेही साहित्य निर्माते बनले आहेत. यामुळे निर्मितीच्या सीमा पूर्णपणे पुसट झाल्या आहेत. ‘ओन्लीफॅन्स’ सारख्या प्लॅटफॉर्म्समुळे सामान्य व्यक्ती स्वतःची अनुचित सामग्री तयार करून ती विकू लागल्या आहेत. वापरकर्त्याने तयार केलेल्या साहित्यामुळे (User Generated Content) व्यावसायिक आणि वैयक्तिक आयुष्यातील अंतर कमी झाले आहे. स्मार्ट उपकरणांच्या मदतीने कोणीही स्वतःचे चित्रीकरण करून ते जागतिक स्तरावर प्रसारित करू शकते. या प्रवृत्तीमुळे अनुचितपणा हा केवळ एक उद्योग न राहता, आता एक घरगुती काम झाले आहे. यामध्ये संमती, गोपनीयता आणि शोषण यांसारखे गंभीर प्रश्न निर्माण होत आहेत. निर्मितीच्या या सुलभतेमुळे अनुचित साहित्याचा महापूर आला असून, त्यावर देखरेख ठेवणे अशक्यप्राय झाले आहे.[4] या महापुरात सगळेजण वाहून जाण्याआधी यावर कठोर उपाय करणे आवश्यक आहे.

३.४ निनावीपणाची ढाल आणि अनुचित सामग्री

डिजिटल विश्वातील निनावीपणा हा आक्षेपार्ह अनुचित सामग्री पसरवण्यासाठी एक मजबूत ढाल ठरत आहे. बनावट प्रोफाइल्स आणि टोपणनावांचा वापर करून लोक कोणत्याही भीतीशिवाय अनुचित साहित्य शेअर करतात. चेहरा नसलेल्या या प्रोफाइल्समुळे गुन्हेगारी प्रवृत्तीला खतपाणी मिळते. शाब्दिक अश्लीलता, मॉर्फ केलेले फोटो, आणि आक्षेपार्ह व्हिडिओ कोणत्याही सामाजिक जबाबदारीशिवाय प्रसारित केले जातात. निनावीपणामुळे वापरकर्त्याला वाटते की त्याला कोणीही पकडू शकणार नाही, ज्यामुळे तो अधिक हिंसक किंवा विकृत सामग्रीकडे वळतो. ही ढाल वापरकर्त्याला सायबर बुलिंग आणि लैंगिक शोषणासारख्या कृत्यांसाठी प्रवृत्त करते. निनावीपणामुळे नैतिक बंधने शिथिल होतात आणि इंटरनेटचा वापर हा केवळ स्वैर वर्तनासाठी केला जाऊ लागतो, ज्यामुळे डिजिटल पर्यावरणाचे आरोग्य बिघडते.[5]

याच निनविपणाचा उपयोग करून हनी ट्रॅप सारख्या घटना वयस्क लोकांसोबत घडतात, तर चुकून अनुचित साहित्य पाहिल्यामुळे मुले, मुली विचलित होतात. घरातील प्रत्येकाला वाचवण्यासाठी आणि सामाजिक आरोग्य उत्तम ठेवण्यासाठी घराघरात या विषयावर जागरण आवश्यक आहे. म्हणूनच हे पुस्तक मराठीत लिहिले आहे जेणेकरून सामान्य लोकं देखील वाचू शकतील. तुम्हाला जर मराठीसोबत अन्य भाषा उत्तम पद्धतीने येत असतील तर या पुस्तकाचे भाषांतरण तुम्ही करून या मोहिमेत सहभागी होऊ शकता. हिन्दी आणि इंग्लिश मध्ये मी अनुवादित केलेच आहे.

३.५ २४/७ चक्र: सततचा प्रवेश

डिजिटल युगापूर्वी अनुचित साहित्याचा वापर हा मर्यादित आणि अधूनमधून असायचा, परंतु आता ते २४/७ उपलब्ध असणारे एक अखंड चक्र बनले आहे. इंटरनेट कधीही बंद होत नाही, त्यामुळे दिवसाच्या कोणत्याही वेळी आणि कोणत्याही ठिकाणी ही सामग्री उपलब्ध असते. या सततच्या उपलब्धतेमुळे लोकांमध्ये व्यसनाधीनता वाढत आहे. सततच्या प्रवेशामुळे मेंदूतील डोपामाइनची पातळी विस्कळीत होते, ज्याचा परिणाम व्यक्तीच्या वास्तविक जीवनातील नात्यांवर होतो. हे चक्र इतके वेगवान आहे की वापरकर्ता एका व्हिडिओकडून दुसऱ्या व्हिडिओकडे सतत ओढला जातो. मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे अनुचितपणाचा हा प्रभाव वापरकर्त्याला सतत घेरून ठेवतो. यातून बाहेर पडणे कठीण होत असून, हे सततचे चक्र मानवी संवेदनशीलता कमी करत आहे आणि अनुचितपणाला जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनवत आहे.[6]

[1] Jeffrey A. Hall and Andy J. Merolla, “Loneliness and Screens: Causes and Consequences” Yale University Press, Dt. 7.6.2024 available at: https://yalebooks.yale.edu/2024/06/07/loneliness-and-screens-causes-and-consequences/, Last visited on 3.12.2025

[2] Gagandeep Kaur, Utkarsha Bonde, Kunjal Lalit Pise, Shruti Yewale, Poorva Agrawal, Purushottam Shobhane, Shruti Maheshwari , Latika Pinjarkar and RupaliGangarde, “Social Media in the Digital Age: A Comprehensive Review of Impacts, Challenges and Cybercrime”, Eng. Proc. 2024, 62, 6. Available at: https://doi.org/10.3390/engproc2024062006, Last visited on 3.12.2025

[3] Daniel Pereira, “7 Examples of How Content Creators Make Money”, Dt. 9.5.2025, Available at: https://businessmodelanalyst.com/how-do-content-creators-make-money/, Last visited on 3.12.2025

[4] Madhav Singh Bisht and Dewansh Bharadwaj, “Art, Expression and Law: When Does Creativity Cross the Line into Obscenity” LegalBites, Dt. 24.3.2025, available at: https://www.legalbites.in/topics/articles/art-expression-and-law-when-does-creativity-cross-the-line-into-obscenity-1124619

[5] “Cybercrime and the Anonymity Effect: A Deep Dive into Online Disinhibition”, Psychologs Magazine News, Dt. 19.4.2025, available at: https://www.psychologs.com/cybercrime-online-disinhibition-and-anonymity/, last visited on 3.12.2025

[6] “Porn and Dopamine: The Neurochemical Impact of Excessive Viewing”, NeuroLaunch Dt. 22.8.2024, available at: https://neurolaunch.com/porn-dopamine/, last visited on 3.12.2025

Purchase my e-book “Digital Darkness” choose your language.

Marathi

Hindi

English