८. परकीय प्रभाव आणि सांस्कृतिक साम्राज्यवाद

परकीय कंपन्यांचे वर्चस्व आणि त्यातून निर्माण होणारा सांस्कृतिक साम्राज्यवाद हा भारतीय समाजमनावर खोलवर परिणाम करत आहे. अश्लील सामग्रीच्या संदर्भात जागतिक तंत्रज्ञान कंपन्यांची भूमिका काय आहे? त्यातून होणारा सांस्कृतिक ऱ्हास कसा आणि किती आहे? या प्रश्नांची उत्तरे कळल्याशिवाय आपण आपल्या देशाच्या संस्कृतीचे जतन कसं करुत?

८.१ डिजिटल वसाहतवाद: कायद्यांकडे दुर्लक्ष

डिजिटल वसाहतवाद म्हणजे जागतिक स्तरावरील मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांनी (उदा. मेटा, एक्स, गुगल) भारतीय डिजिटल अवकाशावर मिळवलेले नियंत्रण. [1] या कंपन्या अनेकदा स्वतःला भारतीय कायद्यांपेक्षा श्रेष्ठ मानतात. आक्षेपार्ह सामग्री हटवण्याच्या संदर्भात भारत सरकारने दिलेल्या निर्देशांचे पालन करण्यास या कंपन्या अनेकदा उशीर करतात किंवा अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या नावाखाली त्याकडे दुर्लक्ष करतात. त्यांचे सर्व्हर आणि मुख्य कार्यालये परदेशात असल्याने, भारतीय कायदेशीर चौकटीत त्यांना पकडणे कठीण होते. हा एक प्रकारचा आधुनिक वसाहतवादच आहे, जिथे परकीय कंपन्या भारतीयांच्या डेटावर नियंत्रण मिळवतात आणि स्थानिक संस्कृतीला घातक ठरणारी सामग्री प्रसारित करून नफा कमावतात. भारतीय कायदे धाब्यावर बसवून स्वैर वर्तन करणाऱ्या या कंपन्या सामाजिक अस्थिरतेला कारणीभूत ठरत आहेत.

८.२ शालीनतेचे पाश्चात्यीकरण: मूल्यांची आयात

सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम प्रामुख्याने पाश्चात्य मूल्यांवर आधारित आहेत.[2] या प्रक्रियेत शालीनता, लज्जा आणि कौटुंबिक मर्यादा यांसारख्या भारतीय मूल्यांना जुनाट ठरवले जाते. पाश्चात्य देशांमधील मुक्त लैंगिकता आणि नग्नतेचे निकष भारतीय वापरकर्त्यांवर लादले जात आहेत. जेव्हा एखादी पाश्चात्य फॅशन किंवा वर्तन जागतिक स्तरावर व्हायरल होते, तेव्हा भारतीय तरुण पिढी त्याचे अंधानुकरण करू लागते. अल्गोरिदम अशाच सामग्रीला प्रोत्साहन देतो जी ‘बोल्ड’ किंवा ‘प्रक्षोभक’ असते. यातून भारतीय संस्कृतीतील शालीनतेची व्याख्या पुसली जात असून, पाश्चात्य चंगळवादी संस्कृतीची मूल्ये भारतीयांच्या घरात शिरत आहेत. हे केवळ कपड्यांपुरते मर्यादित नसून, विचारांच्या स्तरावरही भारतीय समाजाचे पाश्चात्यीकरण केले जात आहे, ज्यामुळे पारंपरिक नैतिकतेचा पाया ढासळत आहे.

८.३ भारताला लक्ष्य करणे: लोकसंख्येचा गैरवापर

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या इंटरनेट वापरकर्त्यांचा देश आहे, त्यामुळे जागतिक लैंगिक उत्तेजक उद्योगासाठी तो एक मोठी बाजारपेठ ठरला आहे. अनेक परकीय वयस्क वेबसाइट्स आणि ॲप्स विशेषतः भारतीय वापरकर्त्यांना आकर्षित करण्यासाठी भारतीय भाषांमधील सामग्री, भारतीय पेहरावातील पात्रे आणि स्थानिक संदर्भांचा वापर करत आहेत. भारताची मोठी तरुण लोकसंख्या ही या कंपन्यांचे मुख्य लक्ष्य आहे. या कंपन्यांना माहित आहे की भारतात डेटा स्वस्त आहे आणि स्मार्टफोनचा वापर वाढला आहे, त्यामुळे ते जाणीवपूर्वक भारतीय संस्कृतीला साजेसा वाटणारा पण प्रत्यक्षात अभद्र असलेला कंटेंट तयार करतात. हे केवळ व्यावसायिक उद्दिष्ट नसून, एका मोठ्या लोकसंख्येला मानसिकरित्या गुलाम बनवण्याचा हा प्रयत्न आहे, ज्यामुळे देशाची उत्पादक शक्ती अनुचिटपणाच्या व्यसनात अडकून पडू शकते.

८.४ अधिकारांची मांडणी: स्वातंत्र्याचे चुकीचे विपणन

अनुचित सामग्रीचे समर्थन करण्यासाठी अनेकदा ‘वैयक्तिक स्वातंत्र्य’ आणि ‘माझ्या शरीराचा मला अधिकार’ (Body Positivity/Choice) यांसारख्या शब्दांचे मार्केटिंग केले जाते. अति-लैंगिकतेला प्रगत विचारांचे लक्षण म्हणून सादर केले जाते. जे निर्माते अनुचित सामग्री तयार करतात, त्यांना ‘क्रांतिकारी’ किंवा ‘मुक्त विचारांचे’ ठरवले जाते.[3] वास्तवात, हे स्वातंत्र्याचे मार्केटिंग केवळ व्यावसायिक फायद्यासाठी केले जाते. यामुळे तरुण पिढीमध्ये असा संभ्रम निर्माण होतो की, नैतिक मर्यादा पाळणे म्हणजे मागासलेपणा आहे. अधिकारांच्या या चुकीच्या मांडणीमुळे मुली-मुले आणि तरुण-तरुणी स्वतःचे शोषण करून घेण्यासही तयार होतात, कारण त्यांना वाटते की ते स्वतःच्या पसंतीने हे करत आहेत. स्वातंत्र्याचा हा मुखवटा प्रत्यक्षात नैतिक अराजकता पसरवण्याचे काम करत आहे.

८.५ सामाजिक वीण कमकुवत करणे: भू-राजकीय परिणाम

अनुचितपणाचा प्रसार हा केवळ नैतिक मुद्दा नसून, त्याचे भू-राजकीय परिणामही गंभीर आहेत. जेव्हा एखाद्या देशाची तरुण पिढी अश्लीलतेच्या आहारी जाते, तेव्हा त्या समाजाची सामाजिक वीण (Social Fabric) कमकुवत होते. [4] कौटुंबिक संस्था विखुरणे, लग्नासारख्या पवित्र बंधनावरील विश्वास कमी होणे आणि लैंगिक गुन्हेगारी वाढणे, हे सर्व परिणाम देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेला आणि प्रगतीला बाधक ठरतात. एक कमकुवत आणि चारित्र्यहीन समाज कोणत्याही बाह्य सांस्कृतिक आक्रमणाला सहज बळी पडतो. परकीय शक्ती अनुचिटपणाचा वापर करून भारतीय तरुणांची एकाग्रता आणि शिस्त नष्ट करू शकतात. हा एक प्रकारचा ‘सॉफ्ट वॉर’ आहे, जिथे प्रत्यक्ष युद्ध न करता केवळ सांस्कृतिक ऱ्हासाच्या माध्यमातून देशाला आतून पोकळ बनवले जाते. यातून सुटका होण्यासाठी डिजिटल साक्षरता कशी वाढवता येईल यासाठी उचित नीती लागू करणं हे सारकरचं प्रमुख कर्तव्य आहे.

[1] Siddharath Shrivastava, “Digital Colonialism and Data Sovereignty: International and National Legal Perspectives in the Digital Era”, Journal of Contemporary Law and Society, Vol 2(4), December 2025, available at: https://informaticsjournals.co.in/index.php/jcls, last visited on 8.12.2025

[2] “How Does Algorithmic Bias Affect Cultural Representation?”, Sustainability Directory, Dt. 19.03.25, available at: https://lifestyle.sustainability-directory.com/question/how-does-algorithmic-bias-affect-cultural-representation/, last visited on 8.12.2025

[3] Dr. Shivani Verma, “The Indecent Representation Of Women By Media: A Legal And Social Challenge”, Ianna Journal of Interdisciplinary Studies, EISSN: 2735-9891 Volume 6, Issue 2, 2024 61

[4] Arjun H B, “The Obscenity Tightrope: Legal Analysis of Judicial Standards, Legal Moralism and Social Debate”, available at: https://static1.squarespace.com/static/5b7ea2794cde7a79e7c00582/t/66ecc1b1b45f3e7e45decb52/1755622824629/the+obscenity.pdf