७. आर्थिक गणित आणि नफा

अश्लील सामग्रीचा डिजिटल प्रसार केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून नसून त्यामागे एक अवाढव्य आर्थिक साखळी कार्यरत आहे. जेव्हा अनैतिकतेला नफ्याची जोड मिळते, तेव्हा तो एक जागतिक उद्योग बनतो. या आर्थिक गणिताचे विविध पैलू समजून घेणे आवश्यक आहे. या पूर्ण साखळीत जेवढी उलाढाल होते तेवढी रक्कम जर भारताकडे असली तर पोलिस यंत्रणा अद्ययावत होऊ शकेल, महिला आणि बाळकल्यानच्या सर्व योजना पूर्ण करता येतील.

७.१ अनैतिकतेचा व्यवसाय: उत्पन्नाचे स्रोत

अनुचित सामग्रीचा व्यवसाय हा जगातील सर्वात मोठ्या नफा कमवणाऱ्या उद्योगांपैकी एक आहे. या उत्पन्नाचे मुख्य स्रोत म्हणजे सशुल्क सदस्यता (Paid Subscriptions), जाहिराती, पे-पर-व्ह्यू (प्रत्येक पाहणीनुसार पैसे) आणि डेटा विक्री.[1] जेव्हा एखादा वापरकर्ता विनामूल्य वयस्क वेबसाइटला भेट देतो, तेव्हा त्याच्याकडून संकलित केलेली वैयक्तिक माहिती आणि त्याचा ब्राउझिंग डेटा जाहिरात कंपन्यांना विकला जातो. याशिवाय, प्रीमियम सामग्रीसाठी आकारले जाणारे शुल्क थेट प्लॅटफॉर्मच्या मालकांकडे जाते. हा व्यवसाय इतका नफा मिळवून देणारा आहे की, अनेक कंपन्या कायदेशीर आणि नैतिक धोके पत्करूनही या क्षेत्रात गुंतवणूक करतात. थोडक्यात, मानवी विलासीतेचे व्यापारीकरण करून हा अवाढव्य आर्थिक डोलारा उभा आहे.

७.२ सबस्क्रिप्शन मॉडेल्स: जवळीक आणि नग्नतेची विक्री

सध्याच्या काळात ‘ओन्लीफॅन्स’ सारख्या प्लॅटफॉर्म्सनी सबस्क्रिप्शन मॉडेलद्वारे अश्लीलतेची व्याख्या बदलली आहे. येथे निर्माते आणि ग्राहक यांच्यात एक आभासी ‘जवळीक’ निर्माण केली जाते. वापरकर्ते त्यांच्या आवडत्या निर्मात्याची खाजगी किंवा नग्न चित्रे पाहण्यासाठी दरमहा ठराविक रक्कम देतात. हे मॉडेल निर्मात्याला थेट पैसे मिळवून देते, तर प्लॅटफॉर्म त्यातील २० ते ५० टक्के हिस्सा कमिशन म्हणून स्वतःकडे ठेवतो. जवळीक आणि अनन्यतेचा (Exclusivity) भ्रम निर्माण करून ग्राहकांकडून अधिक पैसे उकळले जातात. यामुळे नग्नता ही एक वस्तू बनली आहे, जिची किंमत मागणी आणि पुरवठ्यानुसार ठरते. हे मॉडेल निर्मात्यांना अधिक उघड आणि प्रक्षोभक होण्यासाठी सतत प्रोत्साहन देते, कारण त्याशिवाय त्यांचे उत्पन्न टिकून राहत नाही.[2]

७.३ जाहिरात महसुलाचा विरोधाभास

अनेक नामवंत ब्रँड्स दावा करतात की ते अयोग्य सामग्रीला पाठिंबा देत नाहीत, परंतु डिजिटल जाहिरातींच्या गुंतागुंतीच्या प्रणालीमुळे (Programmatic Advertising) अनेकदा हे ब्रँड्स नकळत अशा साहित्याला निधी देतात. जाहिरात देणाऱ्या कंपनीला अनेकदा हे माहित नसते की त्यांची जाहिरात नेमकी कोणत्या वेबसाइटवर किंवा व्हिडिओवर दिसत आहे. अल्गोरिदम केवळ ‘ट्रॅफिक’ आणि ‘आयबॉल्स’ पाहतो. अनुचित सामग्रीला प्रचंड प्रमाणात ट्रॅफिक मिळत असल्याने, ब्रँड्सना तेथे जाहिरात देणे फायद्याचे वाटते. [3] काही वेळा तर लहान कंपन्या जाणीवपूर्वक अशा प्लॅटफॉर्मची निवड करतात कारण तिथे जाहिरातींचे दर कमी असतात आणि पोहोच जास्त असते. हा विरोधाभास अनुचित सामग्रीच्या अर्थव्यवस्थेला छुपी ताकद देतो.

७.४ इन्फ्लुएन्सर अर्थव्यवस्था आणि प्रक्षोभकतेचा दबाव

आजच्या सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर अर्थव्यवस्थेत टिकून राहण्यासाठी निर्मात्यांवर प्रक्षोभक असण्याचा प्रचंड दबाव असतो. अधिक स्पॉन्सरशिप्स मिळवण्यासाठी फॉलोअर्सची संख्या वाढवणे आवश्यक असते आणि अनुचितपणाच्या सीमारेषेवर असणारा कंटेंट वेगाने फॉलोअर्स मिळवून देतो. यामुळे अनेक इन्फ्लुएन्सर सुरुवातीला साध्या विषयावर कंटेंट तयार करतात, परंतु नंतर जास्तीत जास्त ब्रँड डील्स मिळवण्यासाठी हळूहळू अनुचितपणाकडे वळतात. प्रक्षोभक कपडे किंवा द्वयर्थी संवाद वापरल्यामुळे मिळणारी ‘रीच’ त्यांना आर्थिक स्थैर्य देते. अशा प्रकारे, ब्रँड्स आणि स्पॉन्सर्स नकळतपणे निर्मात्यांना आपली सामाजिक आणि नैतिक पातळी खालावण्यास भाग पाडतात, कारण बाजारात केवळ आकड्यांना महत्त्व दिले जाते. [4]

७.५ काळ्या बाजाराचे अर्थशास्त्र: चोरीच्या सामग्रीची विक्री

अनुचितपणाच्या अधिकृत व्यवसायासोबतच एक मोठा काळा बाजार (Black Market) अस्तित्वात आहे. यामध्ये चोरलेली अनुचित सामग्री, लिक झालेले खाजगी व्हिडिओ आणि प्रतिबंधित साहित्याची बेकायदेशीर विक्री केली जाते. टेलिग्राम आणि डार्क वेब सारख्या माध्यमांवरून अशा सामग्रीचे व्यवहार केले जातात. अनेकदा प्रीमियम सबस्क्रिप्शन असलेली सामग्री चोरून ती स्वस्त दरात ‘पायरेटेड’ स्वरूपात विकली जाते. तसेच, संमती नसलेले व्हिडिओ (Revenge Porn) विकून मोठ्या प्रमाणात पैसे कमावले जातात. [5] हा काळा बाजार केवळ अनैतिकच नाही, तर तो गुन्हेगारी जगताशी संबंधित असतो. चोरीच्या साहित्याची ही विक्री पीडित व्यक्तीचे आयुष्य उद्ध्वस्त करते आणि अनुचितपणाच्या शोषक चक्राला अधिक बळकट करते.

या सर्व व्यवसायात एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, सब्स्क्रिप्शन विकत घेण्यासाठी ऑनलाइन ट्रान्सफर करावे लागते ज्याचा रेकॉर्ड बँक स्टेटमेंट मध्ये येतो. प्लॅटफॉर्म जेव्हा क्रिएटर्सना पैसे देतात ते देखील ऑनलाइन ट्रान्सफर ने केले जाते आणि त्याचाही रेकॉर्ड स्टेटमेंट मध्ये येतो. आतंकवाद रोकण्यासाठी बऱ्याचदा काही बँक खात्यावर नजर ठेवण्यासाठी त्यांना चिन्हीत केले जाते तसे या बाबतीत देखील सरकार करू शकते, पण का हे करण्यात येत नाही?

[1] Research and Markets, “Adult Entertainment Global Business Analysis Report 2024-2030 Growth of Subscription-based Models and Premium Content Sustains Revenue, Collaborations Enhance Market Visibility” Yahoo Market, Dt. 5.7.2025, available at: https://finance.yahoo.com/news/adult-entertainment-global-business-analysis-085000372.html, last visited on 7.12.2025

[2] Ajitesh Singh, “The OnlyFans Conundrum: Understanding the Intersection of Privacy, Morality, and Digital Expression in Indian Law”, International Journal of Law Management & Humanities [ISSN 2581-5369] Volume 7 Issue 6 2024

[3] Yuexin Wang, “The Regulation of Pop-up ads with Obscene Content”, Transactions on Social Science, Education and Humanities Research, ISSN: 2960-1770, eISSN: 2960-2262, Volume 12 LHPPR 2024

[4] Rahul Singh, “OBSCENITY AND MEDIA”, Indian Journal of Integrated Research in Law Volume II Issue IV, ISSN: 2583-0538

[5] “Handling Cases of Revenge Porn Standard Operating Procedures”, Unisef, September 2022