१४. गुन्हेगारीचे जाळे

इंटरनेटवरील अनुचित साहित्याचा प्रसार केवळ नैतिक समस्या नसून, तो गुन्हेगारी जगाशी अत्यंत खोलवर जोडलेला आहे. हे एक असे जाळे आहे जे आभासी जगातून सुरू होऊन प्रत्यक्ष गुन्हेगारीपर्यंत पोहोचते. या साहित्यामुळे मानवी तस्करी, खंडणी आणि लैंगिक हिंसाचार यांसारख्या गंभीर गुन्ह्यांना खतपाणी मिळत आहे. गुन्हेगारी जगताने तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपले जाळे इतके विस्तारले आहे की, सामान्य नागरिक त्यात सहज अडकू शकतात. या गुन्हेगारीच्या विळख्याचा सविस्तर आढावा घेतल्याशिवाय सामान्य नागरिकाला या जाळ्यातून बाहेर काढताही येणार नाही.

१४.१ गुन्हेगारी विश्वाचे प्रवेशद्वार

इंटरनेटवरील अनुचित साहित्य हे केवळ करमणुकीचे साधन नसून ते गुन्हेगारी विश्वाचे प्रवेशद्वार ठरत आहे. अनुचितपणाचा हा वाढता बाजार आपल्यासोबत अनेक अदृश्य धोके घेऊन आला आहे, ज्याचा परिणाम समाजाच्या सुरक्षिततेवर होत आहे. या डिजिटल साम्राज्याच्या मागे संघटित गुन्हेगारी टोळ्या कार्यरत आहेत, ज्या मानवी वासनांचा फायदा घेऊन करोडो रुपयांची उलाढाल करतात. सुरुवातीला निव्वळ कुतूहलापोटी पाहिले जाणारे हे साहित्य व्यक्तीला हळूहळू गुन्हेगारी प्रवृत्तीकडे कसे ढकलते, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. केवळ व्यक्तीच नाही, तर मोठ्या कंपन्या आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स देखील या गुन्ह्यांमध्ये अप्रत्यक्षपणे सहभागी असल्याचे दिसून येते. अनुचित साहित्यामुळे उद्भवणारे गुन्हेगारीचे हे स्वरूप अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि भयावह आहे, ज्यामुळे कायदा आणि सुव्यवस्थेसमोर मोठी आव्हाने उभी राहिली आहेत. [1]

१४.२ गेटवे थिअरी: अनुचित साहित्य लैंगिक हिंसाचाराकडे नेते का?

गेटवे थिअरीनुसार, अनुचित साहित्याचा वापर हा अधिक गंभीर लैंगिक गुन्ह्यांकडे नेणारा पहिला टप्पा असू शकतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती सतत अनुचित साहित्य पाहते, तेव्हा तिच्या मेंदूची संवेदनशीलता कमी होऊ लागते. साध्या आणि नैसर्गिक दृश्यांनी समाधान न मिळाल्यामुळे, ती व्यक्ती अधिक हिंसक, अपमानास्पद आणि विकृत साहित्याकडे वळते. हे साहित्य पाहताना मनामध्ये निर्माण होणाऱ्या विकृत कल्पना प्रत्यक्ष आयुष्यात उतरवण्याचा प्रयत्न काही व्यक्तींकडून केला जातो, ज्याचे रूपांतर बलात्कार किंवा लैंगिक शोषणासारख्या गंभीर गुन्ह्यांमध्ये होते.

अनेक गुन्हेगारांच्या पार्श्वभूमीचा अभ्यास केल्यावर असे दिसून आले आहे की, ते अनुचित साहित्याचे कट्टर व्यसनी होते.[2] अनुचित साहित्यात दाखवले जाणारे हिंसक वर्तन त्यांना सामान्य वाटू लागते, ज्यामुळे त्यांच्यातील सामाजिक आणि नैतिक भीती नष्ट होते. स्त्रियांकडे केवळ उपभोगाची वस्तू म्हणून पाहण्याची वृत्ती या साहित्यातून बळावते, जी हिंसक कृत्यांना खतपाणी घालते. जरी प्रत्येक अनुचित साहित्य पाहणारी व्यक्ती गुन्हेगार बनत नसली, तरी गुन्हेगारी प्रवृत्ती असलेल्या व्यक्तींसाठी हे साहित्य चिथावणी देणारे (ट्रिगर) ठरते. अशा प्रकारे, अनुचित साहित्य हे लैंगिक हिंसाचाराच्या दिशेने नेणारा एक धोकादायक मार्ग ठरू शकतो.

१४.३ खंडणी वसूलणाऱ्या टोळ्या: ब्लॅकमेलिंग घोटाळ्यांच्या मागे असलेली संघटित गुन्हेगारी

आजच्या काळात सेक्स्टॉर्शन (Sextortion) नावाचा गुन्ह्याचा प्रकार मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. या मागे संघटित गुन्हेगारी टोळ्यांचे मोठे जाळे असते. या टोळ्या सोशल मीडियावर बनावट खाती तयार करून लोकांशी मैत्री करतात आणि त्यांना व्हिडिओ कॉलवर अनुचीत कृत्ये करण्यास प्रवृत्त करतात. या कॉलचे गुपचूप रेकॉर्डिंग केले जाते आणि त्यानंतर सुरू होतो ब्लॅकमेलिंगचा खेळ. पीडित व्यक्तीला त्याचे व्हिडिओ नातेवाईकांना पाठवण्याची किंवा इंटरनेटवर व्हायरल करण्याची धमकी देऊन मोठ्या रक्कमेची मागणी केली जाते.[3]

या टोळ्या इतक्या पद्धतशीरपणे काम करतात की, पीडित व्यक्ती घाबरून पैसे देते आणि अनेकदा हे सत्र संपतच नाही. इज्जत जाण्याच्या भीतीने अनेक लोक पोलिसांकडे जात नाहीत, ज्याचा फायदा हे गुन्हेगार घेतात. काही प्रकरणांमध्ये पीडित व्यक्तीने नैराश्यातून आत्महत्या केल्याच्या घटनाही घडल्या आहेत. हे केवळ वैयक्तिक पातळीवरचे गुन्हे नसून, हे एक आंतरराष्ट्रीय रॅकेट आहे जे विविध देशांतून चालवले जाते. अनुचित साहित्याचा वापर करून लोकांच्या कमकुवत क्षणांचा फायदा घेणे आणि त्यातून खंडणी वसूल करणे हा या टोळ्यांचा मुख्य व्यवसाय बनला आहे.

१४.४ मानवी तस्करी: पीडितांची जाहिरात करण्यासाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर

अनुचित साहित्याचा उद्योग आणि मानवी तस्करी यांचा जवळचा संबंध आहे. इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या अनुचित साहित्यातील सर्वच पात्रे स्वेच्छेने तिथे आलेली नसतात. अनेक महिला आणि बालकांना फसवून किंवा त्यांचे अपहरण करून या व्यवसायात ढकलले जाते. या पीडितांकडून जबरदस्तीने अनुचित कृत्ये करवून घेतली जातात आणि त्याचे चित्रीकरण करून इंटरनेटवर विकले जाते. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचा वापर या पीडितांची जाहिरात करण्यासाठी आणि ग्राहकांशी संपर्क साधण्यासाठी केला जातो.[4]

डार्क वेबसारख्या ठिकाणी मानवी तस्करीतून आणलेल्या व्यक्तींचे लिलाव केले जातात किंवा त्यांच्या अनुचित सेवांची विक्री केली जाते. तंत्रज्ञानामुळे गुन्हेगारांना आपली ओळख लपवून जगभरात हा व्यापार करणे सोपे झाले आहे. अनुचित साहित्याची वाढती मागणी या तस्करीला बळ देते. जोपर्यंत या साहित्याचा खप सुरू आहे, तोपर्यंत मानवी तस्करीचे हे दुष्टचक्र थांबवणे कठीण आहे. हे आधुनिक गुलामगिरीचे एक स्वरूप आहे, जिथे मानवी शरीराचा व्यापार डिजिटल पडद्यावरून केला जातो. यामुळे हजारो निरपराध जीवांचे आयुष्य उद्ध्वस्त होत आहे आणि गुन्हेगारी संघटना श्रीमंत होत आहेत.

१४.५ सायबर स्टॉकिंग: कंटेंट वेड लावणाऱ्या वर्तनाला कसे खतपाणी घालते?

अनुचित साहित्यामुळे निर्माण होणारी विकृत मानसिकता व्यक्तीला सायबर स्टॉकिंगकडे ढकलते. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला अश्लील साहित्याचे वेड लागते, तेव्हा ती केवळ पडद्यावरच्या पात्रांपर्यंत मर्यादित न राहता आपल्या ओळखीच्या किंवा सोशल मीडियावरील स्त्रियांचा पाठलाग करू लागते. त्यांच्या फोटोंचा गैरवापर करणे, त्यांना अनुचित मेसेज पाठवणे किंवा त्यांच्या खाजगी आयुष्यात डोकावणे हे प्रकार वाढतात. अनुचित साहित्यात पाहिलेली दृश्ये खऱ्या आयुष्यातील व्यक्तींसोबत घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा यातून निर्माण होते.

सायबर स्टॉकिंगमुळे पीडित व्यक्तीला प्रचंड मानसिक त्रास होतो. गुन्हेगार सतत नवनवीन अकाउंट्स तयार करून पीडितेचा छळ करतात. अनुचित साहित्यातील कंटेंटमुळे अशा लोकांच्या मनात एक प्रकारचा भ्रम निर्माण होतो की, ते कोणावरही आपला अधिकार गाजवू शकतात. हे वर्तन केवळ ऑनलाइन मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष शारीरिक पाठलागापर्यंत पोहोचू शकते, ज्यामुळे पीडितेच्या जीवाला धोका निर्माण होतो. इंटरनेटवरील अनुचितपणा ही अशा लोकांच्या हिंसक आणि वेड लावणाऱ्या प्रवृत्तीला खतपाणी घालण्याचे काम करते, ज्यामुळे सामाजिक सुरक्षिततेचा प्रश्न ऐरणीवर येतो.

१४.६ चिथावणीचा प्रश्न: प्लॅटफॉर्म्स या गुन्ह्यांमध्ये सहभागी आहेत का?

अनुचित साहित्य प्रसारित करणारे मोठे प्लॅटफॉर्म्स या गुन्ह्यांमध्ये किती सहभागी आहेत, हा एक मोठा वादाचा आणि चिंतेचा विषय आहे. अनेक वेळा असे दिसून आले आहे की, या कंपन्या केवळ नफ्यासाठी आपल्या प्लॅटफॉर्मवरील अनुचित आणि बेकायदेशीर कंटेंटकडे दुर्लक्ष करतात. जरी हे प्लॅटफॉर्म्स दावा करत असले की ते नियमांचे पालन करतात, तरीही तिथे मानवी तस्करीतून निर्माण झालेले किंवा संमतीशिवाय बनवलेले व्हिडिओ मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असतात. जोपर्यंत एखादी मोठी तक्रार होत नाही, तोपर्यंत हे व्हिडिओ हटवले जात नाहीत.

या कंपन्यांचे अल्गोरिदम अशा प्रकारे डिझाइन केलेले असतात की, ते वापरकर्त्याला अधिक प्रक्षोभक कंटेंटकडे आकर्षित करतात. यामुळे व्यसन वाढते आणि पर्यायाने गुन्हेगारी प्रवृत्तीला बळ मिळते. या प्लॅटफॉर्म्सवर अपलोड होणाऱ्या लाखो व्हिडिओंवर नियंत्रण ठेवण्याची कोणतीही ठोस यंत्रणा त्यांच्याकडे नाही, किंवा ती ठेवण्याची त्यांची इच्छा नाही. अशा प्रकारे, केवळ जाहिरातींतून आणि सबस्क्रिप्शनमधून पैसे कमवण्यासाठी हे प्लॅटफॉर्म्स गुन्हेगारीला मूक संमती देत आहेत. या कंपन्यांना कायद्याच्या चौकटीत आणणे आणि त्यांना या गुन्ह्यांसाठी जबाबदार धरणे ही आता काळाची गरज बनली आहे.

[1] Earl Sanders, “The Digital Evolution of Organized Crime: How Technology Shapes a New Criminal Empire”, Deepweb, Dt. 26.3.2025, available at: https://deepweb.net/blog/cyberattacks/the-digital-evolution-of-organized-crime-how-technology-shapes-a-new-criminal-empire, last visited on 14.12.2025

[2] Rajesh Saha, “Kolkata doctor’s rapist had liquor before crime, used to watch porn: Sources”, India Today, Dt. 12.8.2024, available at: https://www.indiatoday.in/india/story/kolkata-doctor-rape-murder-case-accused-sanjay-roy-liquor-watched-porn-bengal-police-2580653-2024-08-11, last visited on 14.12.2025

[3] Alana Ray and Nicola Henry, “Sextortion: A Scoping Review”, TRAUMA, VIOLENCE, & ABUSE 2025, Vol. 26(1) 138 –155

[4] “The Complex Relationship Between Trafficking and Prostitution in Legal and Social Contexts”, The Law Institute, Dt. 7.11.2023, available at: https://thelaw.institute/understanding-human-trafficking/trafficking-prostitution-legal-social-contexts/, last visited on 14.12.2025