संस्कृती हा कोणत्याही समाजाचा आत्मा असतो, जो त्या समाजाची मूल्ये, परंपरा आणि नैतिक अधिष्ठान जपण्याचे काम करतो. मात्र, इंटरनेटवरील अनुचित साहित्याच्या वाढत्या प्रसारामुळे आज जागतिक स्तरावर सांस्कृतिक ऱ्हासाचे संकट उभे राहिले आहे. अनुचित साहित्याने केवळ व्यक्तीच्या मनावरच ताबा मिळवला नाही, तर समाजाच्या एकत्रित वर्तणुकीवरही विपरीत परिणाम केला आहे. ज्या गोष्टी एकेकाळी अत्यंत खाजगी किंवा निषिद्ध मानल्या जात होत्या, त्या आज उघडपणे स्वीकारल्या जात आहेत. यामुळे सामाजिक शिष्टाचार, सार्वजनिक शालीनता आणि पारंपारिक मूल्यांची चौकट मोडली जात आहे. पाश्चात्य आणि आधुनिकतेच्या नावाखाली अनुचिटपणा संस्कृतीत झिरपली असून, त्याचा परिणाम आपल्या सण-उत्सवांवर आणि सामाजिक वर्तनावर दिसून येत आहे. या सांस्कृतिक बदलांचे विश्लेषण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल.
१३.१ सणांमध्ये अनुचितपणा: सार्वजनिक उत्सवांमध्ये अनुचित वर्तणाचा शिरकाव
सण आणि उत्सव हे समूहाने साजरे करण्याचे आणि पावित्र्य जपण्याचे प्रसंग असतात. मात्र, अणुकीत साहित्याच्या प्रभावामुळे या उत्सवांच्या स्वरूपात मोठा बदल झाला आहे. सार्वजनिक उत्सवांमध्ये वाजवली जाणारी गाणी, केला जाणारा डान्स आणि एकूणच सादरीकरण यांमध्ये अनुचितपणाचा शिरकाव झाला आहे. अनेकदा सणांच्या मिरवणुकांमध्ये अशी गाणी वाजवली जातात ज्यांचे शब्द द्विअर्थी किंवा पूर्णपणे अनुचित असतात. यामुळे उत्सवाचे जे आध्यात्मिक किंवा सांस्कृतिक महत्त्व असते, ते बाजूला राहून केवळ उथळ करमणुकीला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
केवळ गाणीच नव्हे, तर उत्सवांदरम्यान तरुणींची छेडछाड करणे किंवा त्यांच्याकडे विक्षिप्त नजरेने पाहणे या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे. अनुचित साहित्यात पाहिलेली दृश्ये किंवा मानसिकता तरुण मुले सार्वजनिक ठिकाणी अंमलात आणण्याचा प्रयत्न करतात. यामुळे कुटुंबासह सण साजरे करणे अनेकदा कठीण होऊन बसते. सणांचे पावित्र्य जपण्याऐवजी तिथे स्वैराचाराला वाव मिळू लागला आहे. जर हीच परिस्थिती कायम राहिली, तर पुढील पिढ्यांकडे सणांचा चुकीचा वारसा पोहोचेल. उत्सवांच्या नावाखाली चालणारा हा अनुचित प्रकार सांस्कृतिक अध:पतनाचे मोठे लक्षण आहे.
या सगळ्या अध:पतनाची सुरवात सिनेमा ने या देशात केली आहे. मसाला मूवी च्या नावावर कुठल्या न कुठल्या हिंदू उत्सवात काहीतरी अनुचित गीत विनाकारण घुसविण्यात येते, आणि हे हिन्दी सिनेमा सोबत प्रादेशिक सिनेमात देखील होत आहे. का हे फिल्म निर्माते असं करतात? कारण आपण विरोध करत नाहीत, काही बाबतीत तर केवळ कल्ट फॅन फॉलोइंग मुळे मंदिर आणि उत्सवात चित्रित केलेले असे गाणे प्रसिद्ध होतात.[1]
१३.२ सार्वजनिक असभ्यता: जेव्हा ऑनलाइन सवयी रस्त्यावर येतात
माणूस हा समाजप्रिय प्राणी आहे आणि समाजात वावरताना काही अलिखित नियम पाळावे लागतात. यातूनच सार्वजनिक नैतिकता, सिवीक सेन्स, सामाजिक समज, सामाजिक कर्तव्य इत्यादि संकल्पना उदयास आल्या आहेत. अनुचित साहित्याच्या व्यसनामुळे व्यक्तीच्या मनातील खाजगी आणि सार्वजनिक आयुष्यातील सीमा धूसर होतात. ऑनलाइन जगात जे अनुचित आणि हिंसक वर्तन व्यक्ती पाहते, त्याचे प्रतिबिंब हळूहळू तिच्या सार्वजनिक वागण्यात उमटू लागते. बस स्थानके, उद्याने किंवा रेल्वे यांसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी अनुचित चाळे करणे किंवा अनुचित भाषेत बोलणे हे प्रकार वाढले आहेत. ऑनलाइन मिळालेली सवय जेव्हा प्रत्यक्ष रस्त्यावर येते, तेव्हा ती सार्वजनिक असभ्यतेचे रूप धारण करते. आणि जेव्हा अश्या वर्तनाचे चित्रीकरण करून कुणी ती क्लिप सोशल मीडिया वर पोस्ट करतं तेव्हा भारताची बदनामी देखील होते.
स्मार्टफोनच्या वापरामुळे सार्वजनिक ठिकाणी अनुचित व्हिडिओ पाहणे किंवा मोठ्या आवाजात अशी गाणी लावणे हे सामान्य होऊ लागले आहे. यामुळे इतरांच्या, विशेषतः महिलांच्या आणि मुलांच्या गोपनीयतेचा आणि सन्मानाचा भंग होतो. अशा वर्तनामुळे समाजात एक प्रकारची असुरक्षितता निर्माण होते. ज्या समाजात सार्वजनिक सभ्यतेला महत्त्व दिले जात असे, तिथे आता उघडपणे केल्या जाणाऱ्या असभ्य कृत्यांकडे दुर्लक्ष केले जात आहे किंवा काही वेळा त्याचे समर्थनही केले जाते. ही प्रवृत्ती समाजाला रानटीपणाकडे घेऊन जाणारी आहे, जिथे इतरांच्या भावनांचा विचार न करता केवळ स्वतःच्या विकृत आनंदाला महत्त्व दिले जाते.
१३.३ मूल्यांची चेष्टा: परंपरांचा दर्जा खालावणारे सोशल मीडिया ट्रेंड्स
सोशल मीडिया हे आजच्या काळातील सर्वात प्रभावी माध्यम आहे, परंतु त्याचा वापर अनेकदा मूल्यांची पायमल्ली करण्यासाठी केला जात आहे. अनुचित साहित्याशी साधर्म्य सांगणारे विविध चॅलेंजेस किंवा ट्रेंड्स सोशल मीडियावर वारंवार येत असतात. अनेक तरुण-तरुणी प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी किंवा लाइक्स मिळवण्यासाठी आपल्या परंपरांची आणि संस्कृतीची चेष्टा करताना दिसतात. पारंपारिक वेशभूषा करून त्यावर अनुचित अंगविक्षेप करणे किंवा धार्मिक चिन्हांचा चुकीच्या संदर्भात वापर करणे, हे याचेच एक भाग आहेत. या ट्रेंड मध्ये स्वत:ची काही कल्पकता नसते, केवळ व्हायरल विडियो ची कॉपी केलेली असते.
हे ट्रेंड्स इतक्या वेगाने पसरतात की, समाजातील नैतिक मूल्यांचा दर्जा खालावला जातो. जेवढी जास्त अश्लीलता किंवा विचित्रपणा असेल, तेवढी जास्त प्रसिद्धी मिळते, असा एक नवा निकष तयार झाला आहे. यामुळे दर्जेदार कला आणि साहित्याऐवजी उथळ आणि उत्तेजक साहित्याला मागणी वाढत आहे. आपल्या गौरवशाली इतिहासाची किंवा थोर पुरुषांच्या विचारांची टिंगल उडवून केवळ अनुचित विनोद प्रसिद्ध करणे ही एक नवी संस्कृती बनत चालली आहे. मूल्यांची ही चेष्टा समाजाला वैचारिकदृष्ट्या पोकळ बनवत आहे, ज्याचे परिणाम दीर्घकाळ टिकणारे आहेत.
१३.४ प्रादेशिक विरोध: विविध राज्ये या लाटेवर कशी प्रतिक्रिया देत आहेत
अश्लील साहित्याच्या या वाढत्या लाटेचा मुकाबला करण्यासाठी विविध राज्ये आणि प्रादेशिक स्तरावर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटत आहेत. काही राज्यांनी वयस्क वेबसाइट्सवर बंदी घालण्याचे कायदेशीर प्रयत्न केले आहेत, तर काही ठिकाणी सामाजिक संघटनांनी याविरुद्ध आवाज उठवला आहे. भारतातील विविध प्रांतांची स्वतःची संस्कृती आहे, जी या बाह्य आक्रमणामुळे धोक्यात आली आहे. ग्रामीण भागात आजही काही प्रमाणात पारंपारिक मूल्ये जपली जातात, पण तिथली जनता डिजिटल साक्षर नसल्याने, अश्या अवास्तव, आक्षेपार्ह, अनुचित साहित्याला बळी पडत आहेत. डिजिटल इंडिया च्या पॉलिसी मुळे गावागावात स्मार्टफोन आणि इंटरनेट पोहोचले आहे पण डिजिटल साक्षरता अजून शहरातच नाही तर मग खेडेगावांचे काय?
अनेक राज्यांमध्ये सायबर क्राईम विभागांना अधिक सक्षम केले जात असून, अनुचित साहित्य पसरवणाऱ्यांवर कठोर कारवाई केली जात आहे. शाळा आणि महाविद्यालयांमधून सायबर सुरक्षेचे धडे दिले जात आहेत. मात्र, इंटरनेटच्या जागतिक स्वरूपामुळे प्रादेशिक स्तरावर यावर नियंत्रण मिळवणे आव्हानात्मक ठरत आहे. स्थानिक भाषांमध्ये तयार होणारे अनुचित साहित्य हे त्या त्या प्रदेशातील तरुणांना अधिक आकर्षित करत आहे, ज्याला रोखण्यासाठी स्थानिक कायदे अपुरे पडत आहेत. या लाटेला रोखण्यासाठी केवळ सरकारी निर्बंध पुरेसे नसून, प्रादेशिक स्तरावर जनजागृतीची मोठी लाट निर्माण होण्याची गरज आहे.
१३.५ लज्जेचा लोप: सार्वजनिक शालीनतेबद्दल बदलणारा दृष्टिकोन
लज्जा किंवा शरम हा मानवी स्वभावाचा एक नैसर्गिक गुण आहे जो व्यक्तीला मर्यादेत ठेवण्यास मदत करतो. मात्र, अनुचित साहित्याच्या अतिवापरामुळे समाजात लज्जेचा लोप होत चालला आहे. पूर्वी ज्या गोष्टी बोलताना किंवा पाहताना संकोच वाटत असे, त्या आता बिनदिक्कतपणे केल्या जात आहेत. सार्वजनिक शालीनतेच्या व्याख्या बदलल्या आहेत. अनुचितपणा हे आता एका प्रकारचे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य किंवा प्रगत विचारांचे लक्षण मानले जाऊ लागले आहे, जे प्रत्यक्षात दिशाभूल करणारे आहे.
कपड्यांच्या निवडीपासून ते बोलण्यातील भाषेच्या वापरापर्यंत सर्वत्र हा बदल जाणवतो. जेव्हा समाजातील लज्जेची भावना संपते, तेव्हा तो समाज हळूहळू नैतिकदृष्ट्या कमकुवत होतो. लज्जेचा अभाव हा व्यक्तीला अधिक आक्रमक आणि असंवेदनशील बनवतो. अनुचित साहित्याने लैंगिकतेचा इतका बाजार मांडला आहे की, त्यातील पावित्र्य आणि गोपनीयता पूर्णपणे नष्ट झाली आहे. सार्वजनिक जीवनात शालीनता राखणे हे मागासलेपणाचे लक्षण समजले जात असल्यामुळे, सभ्य नागरिक स्वतःला असुरक्षित मानू लागले आहेत. ही स्थिती सांस्कृतिक दिवाळखोरीकडे नेणारी आहे, जिथे मानवी प्रतिष्ठेपेक्षा विकृतीला जास्त स्थान दिले जाते.
[1] Rinku Tai, “होली का विकृत स्वरूप: होली गीतों पर एक चिंतन”, unpublished, available at: https://aratt.ai/@rinkutai222361/392,
Purchase my e-book “Digital Darkness” choose your language.
Instead of doom-scrolling on mobile, just start reading good books. You can opt an option of e-books to save paper.
