१५. भूमिगत नेटवर्क

इंटरनेटवरील अश्लील साहित्याचा प्रसार रोखण्यासाठी सरकार आणि कायदेशीर संस्था प्रयत्न करत असल्या तरी, गुन्हेगारांनी तंत्रज्ञानाचा वापर करून एक समांतर आणि गुप्त जग निर्माण केले आहे. यालाच भूमिगत नेटवर्क किंवा डिजिटल अंडरवर्ल्ड म्हटले जाते. हे नेटवर्क इतके सुरक्षित आणि गुंतागुंतीचे आहे की तिथे पोहोचणे आणि कारवाई करणे अत्यंत कठीण असते. या नेटवर्कच्या विविध स्तरांचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१५.१ समांतर आणि गुप्त जग

इंटरनेटचा जो भाग आपल्याला गुगल किंवा इतर सर्च इंजिनवर दिसतो, तो केवळ हिमनगाचे एक टोक आहे. त्याच्या खाली एक अथांग आणि अंधारलेले जग आहे, जिथे अनुचित साहित्याचा बेकायदेशीर व्यापार आणि वितरण चालते. यालाच भूमिगत नेटवर्क म्हटले जाते. या नेटवर्कमध्ये संदेशवहनासाठी कूटबद्ध (एनक्रिप्टेड) ॲप्स, निनावी राहण्यासाठी डार्क वेब आणि आर्थिक व्यवहारांसाठी डिजिटल चलनाचा वापर केला जातो. हे जग इतके प्रगत आहे की सामान्य कायदे आणि तांत्रिक बंदी तिथे निष्प्रभ ठरतात. या भूमिगत जाळ्यामुळे अनुचित साहित्याचा प्रसार केवळ एका देशापुरता मर्यादित न राहता तो जागतिक बनला आहे. गुन्हेगार आपली ओळख लपवून जगभरातील पीडितांचे शोषण करत आहेत आणि अनुचित सामग्रीचा काळाबाजार चालवत आहेत. या प्रणालीमुळे समाजातील सुरक्षिततेला मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.[1]

१५.२ मेसेजिंग ॲप्सचे अंडरवर्ल्ड: लीक झालेल्या सामग्रीसाठी समर्पित चॅनेल्स

आजच्या काळात टेलिग्राम, व्हॉट्सॲप आणि डिस्कॉर्ड यांसारख्या मेसेजिंग ॲप्सचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. यातील टेलिग्रामसारखे ॲप्स हे गुन्हेगारांसाठी नंदनवन ठरत आहेत, कारण तिथे वापरकर्त्याची ओळख लपवून हजारो लोकांचे गट किंवा चॅनेल्स तयार करता येतात. अशा चॅनेल्समध्ये कोणत्याही संमतीशिवाय लीक झालेली खाजगी छायाचित्रे, व्हिडिओ आणि अत्यंत विकृत अनुचित साहित्य मोठ्या प्रमाणावर शेअर केले जाते. या चॅनेल्सना विशिष्ट लिंकद्वारेच प्रवेश मिळतो, ज्यामुळे ते सार्वजनिक नजरेपासून वाचतात.

या मेसेजिंग ॲप्सच्या अंडरवर्ल्डमध्ये सामग्रीचे वर्गीकरण केलेले असते. तिथे केवळ विनामूल्य सामग्रीच नाही, तर प्रीमियम चॅनेल्सही असतात जिथे प्रवेश मिळवण्यासाठी पैसे द्यावे लागतात. अशा चॅनेल्सवर अनेकदा महिलांच्या सोशल मीडिया प्रोफाईलमधून चोरलेले फोटो वापरून त्यांची बदनामी केली जाते. हे जाळे इतके वेगाने पसरते की, एका चॅनेलवर बंदी घातली तरी काही मिनिटांतच दुसरे चॅनेल तयार होऊन त्याचे हजारो सदस्य तिथे स्थलांतरित होतात. यामुळे पीडित व्यक्तीची खाजगी माहिती कायमची इंटरनेटवर फिरत राहते, जी त्यांच्यासाठी आयुष्यभराचा मानसिक छळ ठरते.

१५.३ डार्क वेब: जिथे सर्वात बेकायदेशीर साहित्य असते

डार्क वेब हा इंटरनेटचा असा भाग आहे जो सामान्य ब्राउझरवरून पाहता येत नाही. तिथे जाण्यासाठी ‘टॉर’ (Tor) सारख्या विशेष सॉफ्टवेअरची गरज असते. डार्क वेबवर पूर्णपणे निनावी राहता येत असल्यामुळे तिथे अत्यंत भयानक आणि बेकायदेशीर अनुचित साहित्याचा बाजार भरतो. यामध्ये प्रामुख्याने बाल लैंगिक शोषण, मानवी तस्करीतून मिळवलेली दृश्ये आणि अत्यंत हिंसक साहित्याचा समावेश असतो. जगातील सर्वात मोठे गुन्हेगारी रॅकेट्स डार्क वेबवरून आपले व्यवहार नियंत्रित करतात.

डार्क वेबवर चालणाऱ्या या अनुचिटपणाच्या बाजाराला रोखणे पोलिसांसाठी एक मोठे आव्हान आहे, कारण तिथे सर्व्हरचा पत्ता (IP Address) शोधणे अशक्य असते. तिथे चालणाऱ्या चॅट रूम्समध्ये गुन्हेगार एकमेकांशी संवाद साधतात आणि नवीन तंत्रांची देवाणघेवाण करतात. हे जग कोणत्याही कायदेशीर बंधनांच्या पलीकडे आहे. तिथे केवळ अनुचित साहित्यच नाही, तर अमली पदार्थ आणि शस्त्रास्त्रांचा व्यापारही चालतो. डार्क वेब हे अनुचित साहित्याच्या जाळ्याचा असा गाभा आहे जिथून या उद्योगाला लागणारा कच्चा माल म्हणजेच बेकायदेशीर आणि छुप्या पद्धतीने बनवलेली सामग्री जगभर पोहोचवली जाते.

१५.४ क्रिप्टोकरन्सी: बेकायदेशीर सामग्री व्यापाराचे चलन

अनुचित साहित्याच्या भूमिगत व्यापारामध्ये आर्थिक व्यवहार करण्यासाठी क्रिप्टोकरन्सी, विशेषतः बिटकॉइन किंवा मोनेरोचा वापर केला जातो. पारंपारिक बँकिंग प्रणालीमध्ये व्यवहारांचा मागोवा (ट्रॅकिंग) घेणे सोपे असते, परंतु क्रिप्टोकरन्सीमध्ये पैसे कोणी पाठवले आणि कोणाला मिळाले, हे समजणे कठीण असते. यामुळे अनुचित साहित्याचे ग्राहक आणि विक्रेते या दोघांनाही सुरक्षेचे कवच मिळते. मोठ्या वयस्क वेबसाइट्सपासून ते टेलिग्राम चॅनेल्सपर्यंत सर्वत्र क्रिप्टोकरन्सीद्वारे पेमेंट घेतले जाते.[2]

गुन्हेगारी संघटना या डिजिटल चलनाचा वापर करून मनी लाँडरिंग करतात. जेव्हा एखादा ग्राहक प्रीमियम वयस्क सामग्रीसाठी क्रिप्टोकरन्सी वापरतो, तेव्हा तो व्यवहार गुप्त राहतो. यामुळे गुन्हेगारांना पोलिसांच्या जाळ्यात अडकण्याची भीती वाटत नाही. या चलनामुळे हा उद्योग आता कोणत्याही देशाच्या सीमेत अडकलेला नाही. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चालणाऱ्या मानवी तस्करी आणि अनुचित साहित्याच्या खरेदी-विक्रीसाठी हे एक हक्काचे आणि सुरक्षित माध्यम बनले आहे. जोपर्यंत डिजिटल चलनाच्या व्यवहारांवर कडक निर्बंध येत नाहीत, तोपर्यंत या भूमिगत व्यापाराला लगाम घालणे अशक्यप्राय आहे.

१५.५ व्हीपीएन (VPNs) आणि प्रॉक्सी: वापरकर्ते आणि गुन्हेगार बंदीला कसे बायपास करतात

जेव्हा सरकार एखाद्या वयस्क वेबसाइटवर बंदी घालते, तेव्हा ती वेबसाइट स्थानिक आयएसपी (ISP) स्तरावर ब्लॉक केली जाते. मात्र, व्हीपीएन (Virtual Private Network) आणि प्रॉक्सी सर्व्हर्सचा वापर करून ही बंदी सहज झुगारली जाऊ शकते. व्हीपीएन वापरकर्त्याचे लोकेशन बदलून तो दुसऱ्या देशातून इंटरनेट वापरत असल्याचे भासवते, जिथे ती वेबसाइट ब्लॉक केलेली नसते. यामुळे अनुचित साहित्याचे व्यसनी लोक सरकारची बंदी झुगारून अशा वेबसाइट्स पाहत राहतात.

गुन्हेगार देखील आपली डिजिटल पाऊले पुसण्यासाठी व्हीपीएनचा वापर करतात. यामुळे त्यांचा आयपी ॲड्रेस सतत बदलत राहतो, ज्यामुळे त्यांचे मूळ स्थान शोधणे कठीण होते.[3] बाजारात अनेक विनामूल्य आणि सशुल्क व्हीपीएन उपलब्ध आहेत, ज्यांचा वापर करून अनुचित साहित्याचा वापर आणि प्रसार बिनदिक्कतपणे सुरू आहे. अशा तंत्रज्ञानामुळे केवळ वेबसाइट्सवर बंदी घालून अनुचितपणा रोखणे कठीण झाले आहे. तंत्रज्ञानाचा हा गैरवापर कायद्याच्या अंमलबजावणीमध्ये मोठे अडथळे निर्माण करतो आणि अनुचित साहित्याच्या जाळ्याला अधिक सुरक्षित बनवतो.

१५.६ हायद्रा इफेक्ट: बंदी घातलेली खाती त्वरित पुन्हा का उगवतात

ग्रीक दंतकथेतील हायद्रा नावाच्या राक्षसाचे एक डोके कापले की तिथे दोन नवीन डोकी उगवत असत. अनुचित साहित्याच्या जगालाही ‘हायद्रा इफेक्ट’ लागू होतो. जेव्हा पोलीस किंवा सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म एखादे अनुचित चॅनेल, वेबसाइट किंवा अकाउंट बंद करतात, तेव्हा त्या जागी लगेच अनेक नवीन चॅनेल्स सुरू होतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे या गुन्हेगारांकडे आधीच तयार असलेला बॅकअप डेटा आणि मोठ्या संख्येने असलेले सदस्य. एका लिंकच्या माध्यमातून हे सर्व सदस्य काही वेळातच नवीन प्लॅटफॉर्मवर एकत्र येतात.

या प्रणालीमध्ये कोणताही एक मुख्य नेता नसतो, तर हे नेटवर्क विकेंद्रित असते. यामुळे एका ठिकाणची साखळी तोडली तरी पूर्ण जाळे नष्ट होत नाही. अनुचित साहित्याचे वितरण करणाऱ्या वेबसाइट्स सतत आपले डोमेन नेम (URL) बदलत राहतात, ज्यामुळे त्यांना कायमचे ब्लॉक करणे कठीण होते. या हायद्रा इफेक्टमुळे कायदेशीर संस्थांना सतत नवीन आव्हानांचा सामना करावा लागतो. ही एक कधीही न संपणारी डिजिटल लढाई बनली आहे, जिथे गुन्हेगार तंत्रज्ञानाच्या जोरावर नेहमी कायद्याच्या एक पाऊल पुढे राहण्याचा प्रयत्न करतात.

यासाठी आवश्यक आहे की नियम बदलले गेले पाहिजेत, जेणेकरून अशा वेबसाइटस् चालवनाऱ्या लोकांवर मोठा आर्थिक दंड लावून तो वसूल केला गेला पाहिजे. २००० आणि ५००० रुपयांच्या आर्थिक दंडाला अगदी तुच्छतेने बघितले जाते आणि आहे पण फार थोडी रक्कम – पूर्ण केसचा निवाडा होईपर्यंत जो काही खर्च, पोलिस, सरकार आणि कोर्टला करावा लागतो ज्याला इन्फ्रास्ट्रकचरल एक्सपेंस् म्हणता येईल तो देखील निघत नाही. हे लोकं हा आर्थिक दंड भरून परत हेच काम करायला मोकळे असतात. म्हणून आवश्यक आहे की साइट ओनर ला ही कायद्याच्या विळख्यात पकडण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत आणि क्रिएटर्स जे यातून लाखों रुपये कमावतात त्यांना देखील एवठा मोठा आर्थिक दंड लावल्या गेला पाहिजे की त्यांची पूर्ण संपत्ति जप्त झाली पाहिजे त्याशिवाय हे होऊ शकणार नाही.

[1] Stefan Scharnowski, “Darkweb traffic, privacy coins, and crypto-currency trading activity”, Finance Research Letters 67 (2024) 105875

[2] Industry Trends, “The Dark Side of Cryptocurrency: How Digital Assets Fuel Money Laundering and Illicit Trades”, Analytical Insight, 19.3.2025, available at: https://www.analyticsinsight.net/white-papers/the-dark-side-of-cryptocurrency-how-digital-assets-fuel-money-laundering-and-illicit-trades, last visited on 15.12.2025

[3] “Unmasking the Mask: How Criminals’ Use of VPNs Led to Their Own Capture”, Crime Solver Central, 8.4.2025, available at: https://crimesolverscentral.com/blog/post?name=unmasking-the-mask-how-criminals-use-of-vpns-32141, last visited on 15.12.2025