५. शस्त्रागार – अनुचित साहित्याचे प्रकार

अभद्र आणि अनुचित सामग्रीचा प्रसार करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर एखाद्या शस्त्रागारासारखा केला जात आहे. यामध्ये केवळ दृश्य प्रतिमाच नव्हे, तर शब्द, आवाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेवर हल्ला केला जातो. अशी अनेक उदाहरणं आहेत ज्याच्यात प्रतिष्ठित व्यक्तींचे असे विडियो बनवून शेयर केले गेले आहेत. देशाच्या पंतप्रधानांना देखील अश्या विक्षिप्त मानसिकतेच्या क्रिएटर्सनी सोडले नाही. या विविध प्रकारच्या डिजिटल शस्त्रांचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

५.१ दृश्य हल्ला: स्पष्ट प्रतिमा आणि नग्नतेचा प्रसार

डिजिटल युगात अनुचितपणाचा सर्वात मोठा आणि प्रभावी प्रकार म्हणजे दृश्य सामग्री होय. हाय-डेफिनिशन कॅमेरे आणि वेगवान इंटरनेटमुळे नग्नता आणि स्पष्ट लैंगिक प्रतिमांचा प्रसार करणे अत्यंत सोपे झाले आहे. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सवर अनेकदा अशा प्रतिमांना कला किंवा फॅशनच्या नावाखाली प्रसिद्ध केले जाते, ज्यामुळे प्रेक्षकांच्या मानसिकतेवर थेट परिणाम होतो. हे दृश्य हल्ले केवळ वयस्क वेबसाइट्सपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर ते व्हॉट्सॲप ग्रुप्स आणि टेलिग्राम चॅनेलच्या माध्यमातून वैयक्तिक संदेशांपर्यंत पोहोचले आहेत. अशा प्रतिमांचा सततचा मारा मानवी मेंदूला उत्तेजित करतो आणि वास्तविक नातेसंबंधांबद्दलच्या धारणा बदलतो. स्त्रियांच्या शरीराचे वस्तूकरण करण्यात या दृश्य साहित्याचा मोठा वाटा आहे. या प्रकारच्या सामग्रीमुळे समाजातील लैंगिक गुन्हेगारीत वाढ होत असल्याचे दिसून येते, कारण अशा प्रतिमांमुळे लैंगिक इच्छांचे विकृतीकरण होते आणि नैतिक मर्यादा शिथिल होतात.[1]

५.२ लिखित शब्द: अनुचित साहित्य आणि दूर्वचन कमेंट्स

केवळ चित्रेच नव्हे, तर लिखित शब्दही अनुचितपणाचा प्रसार करण्यासाठी प्रभावी शस्त्र ठरत आहेत. इंटरनेटवर उपलब्ध असलेले अनुचित कथांचे साहित्य (Erotica) वाचकांच्या कल्पनाशक्तीचा गैरवापर करते. याव्यतिरिक्त, सोशल मीडियावरील कमेंट सेक्शनमध्ये वापरले जाणारे दूर्वचन आणि अभद्र शब्द हा एक गंभीर प्रकार बनला आहे. कोणत्याही प्रसिद्ध व्यक्तीच्या किंवा सामान्य महिलेच्या पोस्टवर केल्या जाणाऱ्या घाणेरड्या कमेंट्स या शाब्दिक शोषणाचे उदाहरण आहेत. ट्विटरसारख्या प्लॅटफॉर्मवर चालणारे अभद्र थ्रेड्स विशिष्ट व्यक्तीची बदनामी करण्यासाठी वापरले जातात. लिखित स्वरूपातील ही अभद्राता वाचणाऱ्याच्या मनावर खोलवर परिणाम करते आणि समाजात भाषेचा स्तर खालावण्यास कारणीभूत ठरते.[2] अशा प्रकारच्या लिखित मजकुरामुळे सायबर बुलिंगच्या घटना वाढतात, ज्यातून पीडित व्यक्तीला मानसिक त्रास सहन करावा लागतो. शब्दांच्या माध्यमातून पसरवली जाणारी ही विषारी संस्कृती डिजिटल जगाला असुरक्षित बनवत आहे.

वर्षभराआधी यूट्यूब वरील एका व्हायरल शो मध्ये बोलण्यात आलेल्या अभद्र संवादामुळे देशभर आक्रोश निर्माण झाला होता. एक काळ असा होता की बऱ्याच दूर्वचन शब्दांचा अर्थ देखील लोकांना माहीत नव्हता, कारण लोकं एकांतात प्रणयक्रीडा करायचे. आजच्या डिजिटल युगात असे संबंध रेकॉर्ड करून डिजिटल सार्वजनिक माध्यमातून प्रसारित करण्यात येत आहेत. जर नेहमी नेहमी असे साहित्य बघण्यात येत असेल, ज्याच्यात प्रेम नाही पण भोग-विलास आहे, तर मग लोकांच्या बोलण्यात त्या क्रियेशी जुडलेले कमरेखालील कू-विशेषणे का नाही राहणार?

५.३ विषारी ऑडिओ: दूर्वचन व्हॉइस नोट्स आणि अनुचित गाणी

आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे आता अनुचितपणाता केवळ डोळ्यांपर्यंत मर्यादित न राहता ती कानांपर्यंतही पोहोचली आहे. व्हॉट्सॲप आणि मेसेंजरवर पाठवल्या जाणाऱ्या अनुचित व्हॉइस नोट्स हे याचे मुख्य उदाहरण आहे. अनेकदा महिलांना धमकावण्यासाठी किंवा त्यांचे शोषण करण्यासाठी अशा अनुचित संवादांचा वापर केला जातो. तसेच, अलीकडच्या काळात अशा गाण्यांचा उदय झाला आहे ज्यांचे शब्द अत्यंत ओंगळवाणे आणि स्त्रियांचा अपमान करणारे असतात. ही गाणी सोशल मीडिया रिल्सच्या माध्यमातून व्हायरल होतात आणि लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वांच्या कानावर पडतात. संगीताचा वापर करून अनुचितपणाला मनोरंजनाचे रूप दिले जात आहे, जे अधिक धोकादायक आहे.[3] अशा विषारी ऑडिओमुळे सार्वजनिक ठिकाणी वावरताना किंवा कौटुंबिक वातावरणात संकोच निर्माण होतो. आवाजाचा हा दुरुपयोग लोकांच्या वैयक्तिक गोपनीयतेवर हल्ला करण्यासाठी आणि त्यांना मानसिकरित्या कमकुवत करण्यासाठी केला जातो.

५.४ डीपफेक्स आणि मॉर्फिंग: संमती नसलेल्या प्रतिमांची नवीन सीमा

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) सर्वात भयानक दुरुपयोग म्हणजे डीपफेक्स आणि मॉर्फिंग होय. या तंत्रज्ञानामुळे एखाद्या सामान्य व्यक्तीचा किंवा प्रसिद्ध व्यक्तीचा चेहरा दुसऱ्या कोणत्याही अनुचित व्हिडिओ किंवा फोटोवर हुबेहूब बसवला जातो. हे इतके वास्तववादी असते की मूळ आणि बनावट यातील फरक ओळखणे कठीण होते. यामध्ये संबंधित व्यक्तीची कोणतीही संमती नसते, तरीही त्यांच्या प्रतिमांचा वापर करून त्यांचे लैंगिक शोषण केले जाते. विशेषतः महिलांना लक्ष्य करण्यासाठी या तंत्राचा वापर वाढला आहे, ज्याला ‘नॉन-कन्सेंशुअल इंटिमेट इमेजरी’ असे म्हटले जाते. मॉर्फिंगच्या माध्यमातून एखाद्याच्या साध्या फोटोंचे रूपांतर अभद्र चित्रात करून त्यांना ब्लॅकमेल केले जाते. हे तंत्रज्ञान डिजिटल गुन्हेगारीची एक नवीन आणि अत्यंत धोकादायक सीमा आहे.[4] यामुळे केवळ व्यक्तीची प्रतिमाच मलीन होत नाही, तर तिचे संपूर्ण सामाजिक आणि मानसिक जीवन उद्ध्वस्त होऊ शकते. या नव्या प्रकरच्या गुन्हेगारिस अजून योग्य कायदेशीर परिभाषा देण्यात आलेली नाही आणि याच्यात जेवढा उशीर होईल तेवढा त्रास या समाजातील सामान्य व्यक्तींना भोगावा लागेल. केवळ रस्ते आणि पूल बनवून विश्वगुरु होता येणार नाही, या भयंकर ट्रेंडला रोकण्यासाठी उपाय केला तरच हे होईल. भारतात एकेकाळी पर स्त्री माता, भगिनी किंवा कन्या मानली जायची आणि पर पुरुष पिता, बंधु किंवा पुत्र मानल्या जायचा, पण या डिजिटल घाणीने सगळ्या मान्यता मातीमोल केल्या आहेत.

५.५ सांस्कृतिक गैरवापर: विधी आणि पोशाखांचे लैंगिकीकरण

अनुचितपणाच्या शस्त्रागारातील एक सूक्ष्म पण घातक प्रकार म्हणजे सांस्कृतिक चिन्हांचा गैरवापर. पारंपारिक विधी, सण आणि पोशाखांना जाणीवपूर्वक लैंगिक स्वरूप दिले जात आहे. उदाहरणार्थ, साडी किंवा इतर पारंपारिक पेहराव अशा पद्धतीने परिधान करणे किंवा त्याचे सादरीकरण करणे ज्यातून केवळ अभद्रता दिसून येईल. अनेक रिल्स आणि व्हिडिओमध्ये धार्मिक गाण्यांवर किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये अनुचित हावभाव केले जातात. यामुळे त्या संस्कृतीचे पावित्र्य नष्ट होते आणि नवीन पिढीसमोर संस्कृतीचा चुकीचा अर्थ पोहोचतो. जेव्हा सांस्कृतिक वारसा अश्लीलतेच्या नजरेतून पाहिला जातो, तेव्हा समाजातील नैतिक पाया कमकुवत होतो. [5] अशा प्रकारच्या लैंगिकीकरणामुळे करमणूक होत नसून, ती संस्कृतीची विटंबना ठरते. हा प्रकार जाणीवपूर्वक विविध समुदायांच्या भावना दुखावण्यासाठी किंवा केवळ व्ह्यूज मिळवण्यासाठी केला जातो, जो सामाजिक स्वास्थ्यासाठी हानिकारक आहे. बॉलीवुड ने होळीचे विकृतीकरण केले आहेच आणि आता सोशल मीडिया पूर्ण संस्कृतीचे विकृतीकरण करत आहे.[6]

[1] Tanya Sara George, “Modern Platforms, Outdated Laws”, P39A Criminal Law Blog, available at: https://p39ablog.com/2025/01/modern-platforms-outdated-laws/, last visited on 5.12.2025

[2] Isabel Cachola, Eric Holgate, Daniel Preot¸iuc-Pietro, Junyi Jessy Li, “Expressively vulgar: The socio-dynamics of vulgarity and its effects on sentiment analysis in social media”, Proceedings of the 27th International Conference on Computational Linguistics, pages 2927–2938 Santa Fe, New Mexico, USA, August 20-26, 2018.

[3] “Obscene Entertainment and Its Effect on Indian Society”, Talkitout, available at: https://www.talkitout.in/post/obscene-entertainment-and-its-effect-on-indian-society, last visited on 5.12.2025

[4] “Morphing Menace: What Every Policeman Must Know to Combat Online Image Abuse”, Cyber Hygiene, available at: https://cyberhygiene.community/blogdetails/what-every-policeman-must-know-to-combat-online-image-abuse, last visited on 5.12.2025

[5] Pooja Tripathi, “Obscenity in Content and Indian Philosophical Views”, Philosophical multiverse, Dt. 21.2.2025, https://thephilosophicalmultiverse.com/obscenity-in-content/, last visited on 5.12.2025

[6] Rinku Tai, “होली का विकृत स्वरूप: होली गीतों पर एक चिंतन”, unpublished, available at: https://aratt.ai/@rinkutai222361/392,